Дәстүрлі қазақ қоғамындағы әскери биліктің құқықтық қайнар көздері

Бұл зерттеу дәстүрлі қазақ қоғамындағы әскери биліктің құқықтық бастауларын тарихи-құқықтық тұрғыдан талдауға арналған. Автор ежелгі ғұн, үйсін, түрік дәуірлерінен бастау алатын әскери нормалардың қалыптасуын, сондай-ақ Шыңғыс ханның «Ұлы Жаса» заңдарында жүйеленіп, Қазақ хандығы тұсында Қасым хан, Есім хан және Тәуке хан заңдарымен дамығанын көрсетеді. Зерттеудің мақсаты – әскери билікті реттеген құқықтық нормалардың бағыттарын, мазмұнын және даму логикасын ашу. Негізгі идея – көшпелі қоғамдағы әскери тәртіп нормалары тек әскери стратегия ғана емес, мемлекеттік тұрақтылықтың да тірегі болғанын көрсету. Ғылыми және практикалық маңызы – қазақ даласындағы мемлекеттік институттардың қалыптасуын әскери нормалар арқылы түсіндіру, әскери басқарудың құқықтық моделі мен әлеуметтік рөлін анықтау. Зерттеу әдістемесі тарихи-салыстырмалы талдау, дереккөздерге шолу, құқықтық жүйелерді салыстыру қағидаларына негізделген. Негізгі нәтижелер: әскери нормалар мемлекеттілікті нығайтуда шешуші рөл атқарған; әскери тәртіптің бұзылуы ауыр жазаларға әкелген; Қасым хан, Есім хан заңдары әскери міндеттілік пен жазалау жүйесін күшейтсе, Тәуке хан тұсында олардың жұмсаруы байқалады. Зерттеудің құндылығы – әскери құқық нормаларының эволюциясын, оның әскери тәртіп пен мемлекеттік бірегейлікті сақтаудағы орны мен ықпалын айқындауында. Практикалық мәні – дәстүрлі әскери басқару жүйесін қазіргі құқықтық және әскери саясат қалыптастыруда пайдалануға мүмкіндік береді.

1. Martin V. Alternative Dispute Resolution Institutions in Contemporary Kazakhstan: Recontextualizing Cultural Heritage of the Bi Institution. URL: https://iopn.library.illinois.edu (accessed: 20.11.2025)

2. Mazhitova Z. Judicial and Legal Institutions in Traditional Kazakh Society // Gei – Journal of Social Science, 2020. URL: https://mail.periodicojs.com.br (accessed: 20.11.2025)

3. Кенжалиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет. – Алматы: Жеті Жарғы, 1997. – 192 б.

4. Barfield Thomas J. The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China, 221 BC to AD 1757. Cambridge, Mass.: B. Blackwell, 1989. 325 p.

5. Sultangalieva G., Tuleshova U., Werth P. Nomadic Nobles: Pastoralism and Privilege in the Russian Empire // Slavic Review. Cambridge University Press, 2022. URL: https://www.cambridge.org/core/journals/slavic-review (accessed: 20.11.2025)

6. Иванин М. О военном искусстве при Чингисхане и Тамерлане. – 2-е изд. – Алматы: Санат, 1998. – 240 с.

7. Хара-Даван Э. Чингис-хан как полководец и его наследие. Культурно-исторический очерк Монгольской империи ХІІ-ХІY веков. – Алма-Ата: Крамдс-Ахмед Яссауи, 1992. – 272 с.

8. Әмір Темір Аманаты / Өзбекшеден қазақшалаған И. Сапарбай. – Шымкент: Жібек жолы, 2000. – 112 б.

9. Кабуснама / Өзбек тілінен ауд. Т. Айнабеков. – Алматы: Жазушы, 2005. – 160 б.

10. Abdinassir N. et al. Global Research Discourse and Local Narratives // Turkic Studies Journal. 2025. URL: https://tsj.enu.kz (accessed: 20.11.2025)

11. Тарих өткеліндегі Төле би // Құраст. Ә.А. Кембаев. – Алматы: Өнер, 2010. – 272 б.

12. Зиманов С.З., Өсеров Н.Ө. Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі жолы заңдары // Қазақтың ата заңдары: құжаттар, деректер және зерттеулер. – Алматы: Жеті жарғы, 2005. – Т. 4. – 152– 170 бб.

13. Байболұлы Қ. Еңсегей бойлы ер Есім. Дастандар. – Алматы: 2005. – 320 б.

14. Өзбекұлы С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық. Монография. – Алматы: Мектеп, 2002. – 224 б.