Халық табысындағы теңсіздікті қысқартудың экономикалық және институционалдық-құқықтық негіздерін қалыптастыру жөніндегі теория және әлемдік практика

Мақалада капитализм кезіндегі халықтың жекелеген топтары арасындағы табыс теңсіздігінің табиғатын түсіндіретін іргелі теориялық тұжырымдамалар қарастырылған. Халықтың табысындағы теңсіздік проблемасы айқын мемлекеттік-құқықтық өлшемге ие бола отырып, экономикалық талқылаудан әлдеқайда асып түседі. Кірістерді қайта құру саясатының тиімділігі көбінесе салық, әлеуметтік және еңбек қатынастарын реттейтін нормативтік-құқықтық базаның сапасына, сондай-ақ мемлекеттік органдардың институционалдық келісу деңгейіне байланысты. Қазіргі жағдайда бұл әлеуметтік әділеттілік пен тұрақты дамуды қамтамасыз етудің негізгі құралына айналатын құқықтық тетіктер: олар мемлекеттің экономикаға араласу шегін анықтайды, әлеуметтік қолдау нысандарын және мүмкіндіктер теңдігінің кепілдігін бекітеді. Теңсіздікті қысқартудың мемлекеттік-құқықтық және институционалдық тетіктерін зерттеу әлемдік практика контекстінде ерекше өзектілікке ие болады, мұнда мұндай құралдардың тиімділігі олардың нормативтік бекітілуіне және құқықтық мемлекет қағидаттарын іске асыру дәрежесіне байланысты болады. Сондайақ, кірістер теңсіздігін төмендетуге бағытталған түрлі әдістер мен тетіктерді пайдаланатын дамыған және дамушы елдердің тәжірибесіне талдау жүргізілді. Осының негізінде еліміздің мемлекеттік құрылымының ерекшеліктерін, әлеуметтік-экономикалық дамудың қол жеткізілген деңгейін және тарихи қалыптасқан ұлттық дәстүрлерді ескере отырып, табыстардағы қазіргі теңсіздік проблемаларын шешу үшін Қазақстанда қолдануға орынды экономикалық құралдар мен институционалдық-құқықтық тетіктердің құрамы белгіленді.

1. Социальный кодекс. Кодекс Республики Казахстан от 20 апреля 2023 года № 224-VII ЗРК. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2300000224

2. Пикетти Т. Капитал в XXI веке. – М.: Ад Маргинем Пресс, 2015. – 592 с. URL: http://kyiv-heritage-guide.com/sites/default/files/%D0%9F%D0%98%D0%9A%D0%95%D0%A2%D0%A2%D0%98%20-%20%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D0%B2%20XXI%20%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B5%202013(2015)%20592%D1%81.pdf

3. Аджемоглу Д., Робинсон Д.А. Почему одни страны богатые, а другие бедные. Происхождение власти, процветания и нищеты. – М.: Издательство АСТ, 2015. – 575 с. URL: https://webveblen.wordpress.com/wp-content/uploads/2018/06/acemoglu2.pdf

4. Словарь бухгалтера. URL: https://uchet.kz/tags/m/minimalnaya-zarabotnaya-plata.html

5. Ивановская Л.А. Влияниеминимальнойзарплатынарыноктруда// Экономикатруда.– 2016.– Т. 3.– № 4. – С. 341–358. DOI: 10.18334/et.3.4.37097. URL: https://1economic.ru/lib/37097

6. В каких странах ЕС минимальная зарплата растет быстрее, а в каких наоборот? URL: https://ru.euronews.com/my-europe/2025/02/07/europe-in-motion-minimum-wages

7. Конвенция Международной организации труда № 26 о создании процедуры установления минимальной заработной платы (Женева, 30 мая 1928 г.). URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_ id=1017827&pos=3;-108#pos=3;-108

8. Конвенция 131. Конвенция об установлении минимальной заработной платы с особым учетом развивающихся стран. URL: file:///C:/Users/Zhasym/Downloads/wcms_c131_ru.htm

9. Рекомендация 135. Рекомендация об установлении минимальной заработной платы с особым учетом развивающихся стран. URL: https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/@ed_norm/@normes/documents/normativeinstrument/wcms_r135_ru.htm

10. Установление МРОТ путем коллективных переговоров. URL: https://www.ilo.org/ru/resource/32-ustanovlenie-mrot-putem-kollektivnykh-peregovorov

11. Кто должен устанавливать МРОТ? Франция. URL: https://www.ilo.org/ru/resource/33-zakonodatelno-ustanovlennyy-mrot

12. Кто должен устанавливать МРОТ? Малайзия. URL: https://www.ilo.org/ru/resource/malayziya-0

13. Кто должен устанавливать МРОТ? Перу. URL: https://www.ilo.org/ru/resource/peru

14. Кто должен устанавливать МРОТ? ЮАР. URL: https://www.ilo.org/ru/resource/yuar

15. Об утверждении методики определения минимального размера месячной заработной платы. Постановление Правительства Республики Казахстан от 20 марта 2024 года № 212. URL: https://adilet.zan. kz/rus/docs/P2400000212

16. Bund-Länder-Finanzbeziehungen auf der Grundlage der Finanzverfassung, 2018. Bundesministerium der finanzen. URL: https://www.bundesfinanzministerium.de/Content/DE/Downloads/Broschueren_Bestellservice/2019-03-07-bund-laender-finanzbeziehungen-2018.pdf?_ lob=publicationFile&v=8

17. Жамкеева М.К. Зарубежный опыт аудита ценообразования. – 2025. URL: https://cifn.kz/ru/component/content/article/13-material/441-zarubezhnyj-opyt-audita-tsenoobrazovaniya

18. Зотиков Н.З., Арланова О.И., Львова М.В. Особенности налогово-бюджетного регулирования в Германии // Вестник Челябинского государственного университета. Экономические науки. – 2020. – № 10(444). – С. 78–87.

19. Андриевский К.В. Прогрессивная система налогообложения как инструмент социальной справедливости: отечественный и зарубежный опыт // Финансовое право. – № 11/2025. – С. 12–15. URL: https://lawinfo.ru/articles/12057/progressivnaya-sistema-nalogooblozeniya-kak-instrument-socialnoispravedlivosti-otecestvennyi-i-zarubeznyi-opyt (дата обращения: 16.11.2025)

20. Полные правовые положения Закона о подоходном налоге EStG 1988 года, версия от 18 апреля 2025 года. URL: https://www.ris.bka.gv.at/GeltendeFassung.wxe?Abfrage=Bundesnormen&Gesetzesnummer=10004570