Тергеу және жасырын тергеу әрекеттері: жүйелік тәсілдер (Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша)

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінде тергеу және жасырын тергеу әрекеттерін реттеу айтарлықтай ауқымды. Олардың бірқатар нормаларда реттелуі аморфты сипатқа ие. Мақсаты – қылмыстық процеске жасырын тергеу әрекеттерін қазіргі нысанда енгізу құқық саласының жекелеген институттарын жүйелі құру қағидасына қайшы келеді деген тезисті негіздеу. Жүйелілік белгісі нормативтік құқықтық актінің сыртқы нысанында ғана емес, сонымен бірге осы жүйеге кіретін барлық элементтердің әрқайсысында да болуы керек. Ғылыми маңыздылығы – тергеу және жасырын тергеу әрекеттеріне байланысты жүйеліліктің жеке белгілерін нақтылау. Негізгі нәтижелер Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексін жетілдіру бойынша жеке ұсыныстарды тұжырымдау болып табылады. Негізгі қорытындылар – Қазақстан Республикасының қолданыстағы Қылмыстық-процестік кодексінде тергеу және жасырын тергеу әрекеттерін реттеу жүйелілік талабына сәйкес келмейді, осы орайда Кодекстің нормалары бір-біріне қайшы, яғни адамды қылмыстық құқық бұзушылық жасады деп айыптауды құқықтық негіздеуде негізгі мақсатқа қайшы келмеуі керек. Құндылығы: тергеу және жасырын тергеу әрекеттерінің жүйелілігі ұғымына нақтылау енгізу арқылы қылмыстық іс жүргізу құқығы теориясын кеңейту. Зерттеудің тәжірибелік маңыздылығы – қылмыстық істерді сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің нормаларын біртұтас түсіну мен қолдану үшін негіз құрумен сипатталынады.

1. Концепция правовой политики Республики Казахстан до 2030 года. Утверждена Указом Президента РК от 15 октября 2021 г. № 674. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2100000674 (дата обращения: 17.06.2025)

2. Токаев К.К. Казахстан в новой реальности: время действий. Послание Президента Республики Казахстан народу Казахстана от 1 сентября 2020 г. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/history (дата обращения: 17.06.2025)

3. Философский энциклопедический словарь – М.: Советская энциклопедия, 1983. – 840 с.

4. Ким К.В. Развитие системы криминалистической тактики // Вестник КарГУ. Серия «Право». – 2011. – № 4(64). – С. 82–89.

5. Тусупбеков К.Р., Исмаилов Г.М. Некоторые аспекты использование результатов оперативнорозыскной деятельности в процессе доказывания по уголовным делам // Криминалистическая и уголовно-процессуальная науки: современное состояние и тенденции развития. Материалы международной научно-практической конференции, 7 февраля 2022 г. – Караганда: Академия МВД РК им. Б. Бейсенова, 2022. – С. 285–288.

6. Оспанова Г.С., Кужукпаев М.Ж. Криминалистические основы доказательственной деятельности в уголовном процессе // Криминалистическая и уголовно-процессуальная наука: современное состояние и перспективы развития. Материалы международной научно-практической конференции, 7 февраля 2022 г. – Караганда: Академия МВД РК, 2022. – С. 226–228.

7. Гинзбург А.Я. Понятие и сущность следственного действия и оперативно-розыскного мероприятия (к проекту нового УПК РК). URL: https://online.zakon.kz/Document?/doc_id=31449370 (дата обращения: 19.06.2025.)

8. Шарипова А.Б. Следственные действия в уголовном процессе // Вестник КазНУ. Серия юридическая. – 2017. – № 1(81). – С. 255–257.

9. Pohoretskyi M.A., Iskenderov,E.F. The role of the prosecutor in conducting secret investigative (search) actions // Actual Problems of Criminal Justice. 2021, no. 3–4, pp. 47–58.

10. О санкционировании негласных следственных действий. Нормативное постановление Верховного Суда Республики Казахстан от 11 декабря 2020 г. № 5. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2100000674 (дата обращения: 18.06.2025)

11. Bethan Loftus Normalizing covert surveillance: the subterranean world of policing // The British Journal of Sociology The British Journal of Sociology. 2019, vol. 70, issue 5, pp. 2070–2091. DOI: 10.1111/14684446.12651. URL: https://www.researchgate.net/publication/331566962 (accessed: 22.10.2025)

12. Tool 5.8 Special investigative techniques. URL: https://www.unodc.org/documents/human-trafficking/Toolkit-files/08-58296_tool_5-8.pdf (accessed: 7.11.2025)

13. Астафьев Ю.В. Специальные следственные действия: к проблеме включения ОРМ в УПК РФ // Вестник Воронежского государственного университета. Серия «Право». – 2013. – № 1(14). – С. 356–362.

14. Россинский С.Б. Следственные действия: Монография. – М.: Издательство НОРМА, 2015. – 240 с.

15. Уголовно-процессуальный кодекс Российской Федерации от 18.12.2001. № 173-ФЗ. URL: https://online.zakon.kz (дата обращения: 19.06.2025.)

16. Уголовно-процессуальный кодекс Республики Беларусь от 16.07.1999. № 295-3. URL: https://online.zakon.kz (дата обращения: 19.06.2025.)

17. Шредер Ф.-К., Ферелл Т. Уголовно-процессуальное право Германии (Strafprozessrecht). – М., 2016. – С. 81–83.

18. Александров А.С., Кучерук Д.С. Результаты оперативно-розыскных мероприятий как основание для вынесения приговора? (Часть 2) // Современные проблемы правового регулирования. Российский следователь. – 2012. – № 6. – С. 36–41.

19. Joubert С. Undercover Policing: A Comparative Study // European Journal of Crime, Criminal Law and Criminal Justice. 1994, vol. 2, issue 1, pp. 18–38. URL: https://www.ojp.gov/ncjrs/virtual-library/abstracts/undercover-policing-comparative-study?utm_source=chatgpt.com#0-0 (accessed: 07.11.2025.)

20. Доронин К.С. Понятие негласного следственного действия в уголовном процессе // Вестник Московского университета. Серия 11. Право. – 2017. – № 3. – С. 120–129.