Қылмыстық жаза мақсаттарының шартты түрде мерзімінен бұрын босату институтында жүзеге асырылуы

Мақалада қылмыстық жаза мақсаттарын ҚР Қылмыстық Кодексінде және Қылмыстық-атқару Кодексінде заңнамалық бекітудің негізгі ережелерінің мазмұны ашылатын болады және олардың қазіргі кездегі шынайылығына сәйкестігі тұрғысынан егжей-тегжейлі талдау жасалады. Автор өз зерттеуінде кеңестік және посткеңестік дәуірлерде жұмыс істеген ғалымдардың, сондай-ақ Ресей Федерациясы мен Қазақстан Рес публикасының зерттеушілерінің қылмыстық жаза ұғымының жалпы мазмұнын қалыптастыруға және оның қазіргі түсінігін айқындауға қосқан үлестерін қарастырады. Сонымен қатар, жұмыста қылмыстық жаза мақсаттарын анықтау мәселесіне қатысты ғылыми көзқарастар жүйеленіп, жазаларды орындау саласындағы құқық қолдану тәжірибесінде кездесетін бірқатар қайшылықтар көрсетілген. Зерттеудің басты мақсаты – жаза мақсатының заңнамалық тұрғыдан бекітілуінің ерекшеліктерін ашып көрсету, сондай-ақ жаза тағайындау процесіне және жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату институтының қызметіне оның ықпал ету мүмкіндігін талдау болып табылады. Зерттеу барысында жаза мақсаттарының қылмыстық-құқықтық ықпал ету жүйесіндегі мәні мен рөлін айқындау көзделген. Жұмыстың ғылыми жаңалығы  жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату тегі арқылы жаза мақсаттарына қол жеткізу мүмкіндіктерін жанжақты талдау нәтижесінде негізделген жаңа тұжырымдамалық қорытындыларды ұсынуымен айқындалады. Тәжірибелік маңыздылығы – жаза мақсаттарын мақсатқа сай қолдану мүмкіндігін ашады. Зерттеу барысында тақырыпқа сәйкес әдістер мен қажетті нормативтік құқықтық актілер қолданылды.

1. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексi 2014 жылғы 3 шiлдедегі № 226-V ҚРЗ. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1400000231#z189/ (өтініш берілген күн: 27.01.2026)

2. Джекебаев У.С. Основные принципы уголовного права Республики Казахстан − А.: Жеті жарғы, 2001. − 216 с.

3. Бытко Ю.И. Справедливость и уголовная политика: монография. – М.: Юрлит. Информ, 2017. – 211 с.

4. Garland D. Sociological Perspectives on Punishment // Principled Sentencing. Oxford: Hard Publishing, 1998, р. 448

5. Наумов А.В. Уголовное право. Общая часть: курс лекций. – М., 1996. –560 с.

6. Российское уголовное право: курс лекций. Т. 2. – Владивосток, 1999. – 642 с.

7. Современное уголовное право. Общая и Особенная части: учебник. – М.: Илекса, 2007. – 780 с.

8. Уголовное право. Общая часть. Наказание. Академический курс. Т.1 − М., 2021. – 820 с.

9. Уголовный кодекс Российской Федерации от 13.06.1996 N 63-ФЗ (ред. от 29.12.2025). URL: https://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_/ (дата обращения: 27.01.2026)

10. Komar L., Nellis A., Budd K. Counting Down: Paths to a 20-year Maximum Prison Sentence. Washington, DC: The Sentencing Project. 2023. URL: https://www.researchgate.net/publication/368533465_Counting_down_Paths_to_a_20-year_maximum_prison_sentence/ (accessed: 25.08.2025)

11. By Becky Feldman // The Second Look Movement: A Review of the Nation’s Sentence Review Laws. 2025. URL: https://www.sentencingproject.org/reports/the-second-look-movement-a-review-of-the-nationssentence-review-laws/#footnote-ref-8/ (accessed: 25.08.2025)

12. О профилактике правонарушений. Закон РК от 29 апреля 2010 года № 271-IV. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z040000591_ (дата обращения: 24.03.2025)

13. Шнарбаев Б.К. Наказание по уголовному законодательству Республики Казахстан: учебное пособие. – Астана: Институт законодательства Республики Казахстан, 2008. – 106 с.

14. Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару кодексі. 2014 жылғы 5 шілдедегі № 234-V ҚРЗ. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1400000234 (өтініш берілген күн: 24.05.2025)

15. Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу комитетінің есептері: шартты түрде мерзімінен бұрын босағандар саны; соттардың қызметі туралы есептер; қылмыстық қудалау органының негізгі көрсеткіштері. URL: https://qamqor.gov.kz/crimestat//files/ (өтініш берілген күн: 11.07.2025)

16. Итоги работ за 1 полугодие 2025 года Верховного суда. URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=36262566 (дата обращения: 10.07.2025)

17. Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексi 2014 жылғы 4 шілдедегі № 231-V. URL: https://kodeksy-kz.com/ugolovno-protsessualnyj_kodeks.htm/ (өтініш берілген күн: 24.01.2026)

18. Hegheș N-Е., Cristiean V. Conditional Liberation – One of the Measures to Achieve the Purpose of Criminal Punishment // RAIS Conference Proceedings. The 12th International RAIS Conference on Social Sciences & Humanities. 2019. URL: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3388041 (accessed: 24.12.2025)

19. Авдеев В.А. История формирования института условно-досрочного освобождения. – Иркутск, 2012. – 158 с.