Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша өмiр бойына бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарға жазаны өтеуден шартты түрде мерзiмiнен бұрын босатуды қолдану тәртiбi

Мақалада Қазақстан Республикасында өмір бойына бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарға шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды (бұдан әрі – ШМБ) қолданудың құқықтық және ұйымдастырушылық аспектілері қарастырылады. Қылмыстық заңнамада аталған институттың формальды түрде бекітілуіне қарамастан, оны іс жүзінде қолдану тәжірибесінің жоқ екені атап өтіледі, бұл оны іске асыру тетігінің нормативтік және рәсімдік тұрғыдан жеткілікті деңгейде айқындалмағанын көрсетеді. Шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға қатысты қылмыстық және қылмыстық-атқару заңнамасының нормалары талданып, осы санаттағы сотталғандардың түзелу дәрежесін бағалаудың арнайы өлшемшарттарының болмауына байланысты туындайтын мәселелер айқындалады. Сот шешімдерін қабылдау барысында жеке тұлғаның психологиялық және әлеуметтік сипаттамаларын ескерудің маңыздылығы, сондай-ақ бағалаудың қосымша құралы ретінде қылмыстық-психологиялық талдауды қолданудың орындылығы негізделеді. Босатылғаннан кейінгі бақылау мәселелеріне, оның ішінде әкімшілік қадағалауды белгілеу және босатылғаннан кейін пробация орган дарының рөлін айқындау мәселелеріне ерекше назар аударылады. Шартты түрде мерзімінен бұрын босатуды құқықтық реттеуді жазаны даралау, қайта әлеуметтендіру және қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету қағид аттарын ескере отырып жетілдіру қажеттігі дәлелденеді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы өмір бойына бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарды шартты түрде мерзімінен бұрын босату мүмкіндігін бағалауға арналған, құқықтық, психологиялық және институционалдық факторларды кешенді түрде ескеруге негізделген тұжырымдамалық тәсілді қалыптастырумен айқындалады.

1. Акимжанов Т.К. О некоторых аспектах уголовного наказания как эффективного инструмента воздействия на преступность и преступников // Уголовно-исполнительное право. – 2021. – Т. 16(1–4). – № 3. – С. 341–347. DOI: 10.33463/2687-122X.2021.16(1-4).3.341-347 (дата обращения: 30.01.2026)

2. Шнарбаев Б.К. Преступления небольшой тяжести и уголовные проступки: Монография. 2-е изд., перераб. и доп. – Алматы: ТОО «Лантар Трейд», 2020. – 295 с.

3. Мизанбаев А.Е., Шнарбаев Б.К. Уголовно-исполнительное право Республики Казахстан: учебник. – Алматы: Жеты Жаргы, 2017. – 474 с.

4. Скаков А.Б. Реализация института условно-досрочного освобождения в отношении пожизненно осужденных // Профессиональное юридическое образование и наука. Санкт-Петербургский университет Федеральной службы исполнения наказаний. – 2023. – № 4(12). – С. 69–72.

5. Аккулев А.Ш. Проблемы правоприменения института условно-досрочного освобождения по законодательству Казахстана // Молодой ученый. – 2011. – № 3(26). – Т. 2. – С. 49–51. URL: https://moluch.ru/archive/26/2788 (дата обращения: 30.01.2026)

6. Аужанов Р.Б. К вопросу условно-досрочного освобождения лиц, осужденных к пожизненному лишению свободы в Казахстане // Проблемы и перспективы развития уголовно-исполнительной системы России на современном этапе. Материалы Всероссийской научной конференции обучающихся и молодых ученых с международным участием. Часть 1. – Самара: Самарский юридический институт ФСИН РФ, 2023. – 238 с.

7. Куламбаева К.К. Воспитательная работа с осужденными // Достояние нации: Научное приложение международного научно-педагогического журнала «Высшая школа Казахстана». – 2006. – № 1. – 238 с.

8. Бабаян С.Л. Поощрительные институты уголовно-исполнительного права (теория и практика применения): дис. … д-ра юрид. наук. – М., 2014. – 592 с.

9. Ефремов И.А. Теоретические и практические проблемы применения освобождения от наказания. – San Francisco: B&M Publishing, 2017. – 126 с.

10. Селиверстов В.И. Пожизненное лишение свободы и право на освобождение: проблемы правового регулирования // Вестник университета имени О.Е. Кутафина (МГЮА). – 2017. – № 7. – С. 42–49.

11. Мусеева Д.Н. Некоторые вопросы совершенствования института условно-досрочного освобождения по уголовному законодательству Республики Казахстан // Инновационные научные исследования: теория, методология, практика. – Пенза, 2019. – С. 180–185.

12. Smit D., Weatherby Pete, Creighton S. Whole Life Sentences and the Tide of European Human Rights Jurisprudence: What Is to Be Done? // Human Rights Law Review. 2014. Vol. 14. P. 59–84. DOI: 10.1093/HRLR/NGT046 https://www.semanticscholar.org/paper/Whole-Life-Sentences-and-the-Tide-of-European-Human-Smit-Weatherby/0bc8acc16365f54d17a8a946a4dac5ebdb21bc58 (accessed: 30.01.2026)

13. Irreducible Life Sentences and Human Dignity: Some Neglected and Difficult Issues Get access Arrow. Richard L. Lippke // Human Rights Law Review. September 2017. Vol. 17. Issue 3. P. 383–398. DOI: 10.1093/hrlr/ngx018 (accessed: 30.01.2026)

14. Уголовный кодекс Республики Казахстан от 3 июля 2014 года № 226-V ЗРК (с изменениями и дополнениями по состоянию на 09.09.2024 г.). URL: https://continent-online.com/Document/?docid=31575252#pos=923;140 (дата обращения: 23.11.2025)

15. Сборник материалов онлайн-форума «Пенитенциарная система в новой реальности». Астана, 8 июля 2021 г. URL: https://cdn.penalreform.org/wp-content/uploads/2021/08/Kazakhstan-Forum-Report_Russ.pdf (дата обращения: 12.12.2025)

16. Закон Республики Казахстан «О пробации» от 30 декабря 2016 г. № 38-VI (с изменениями и дополнениями на 27.06.2022 г.). URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=36232217 (дата обращения: 01.12.2025)

17. Maruna S., Mann R. Reconciling ‘Desistance’ and ‘What Works’ HM Inspectorate of Probation. Academic Insights 2019/1. URL: https://golab.bsg.ox.ac.uk/documents/Academic-Insights-Maruna-and-MannFeb-19-final.pdf (accessed: 30.01.2026)

18. Закон Республики Казахстан «Об административном надзоре за лицами, освобожденными из мест лишения свободы» №28-I от 15.07.1996 г. в редакции № 223-VII ЗРК от 19.04.2023 г. (по состоянию на 15.11.2023 г.). URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z960000028_ (дата обращения: 30.01.2026)