Баланың азаматтығы өзгерген жағдайда оның құқықтарын қорғаудың құқықтық кепілдіктері: халықаралық-құқықтық міндеттемелер және ұлттық практика

Мақалада халықаралық-құқықтық міндеттемелер мен ұлттық құқық қолдану практикасы аясында бала ның азаматтығы өзгерген кезде оның құқықтарын қорғаудың құқықтық кепілдіктері талданады. Бала құқықт арының негізгілерінің бірі ретінде баланың азаматтық алу құқығы БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвен циясында және Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіде бекітілген құқық ретінде қарастырылады, сондай-ақ балалардың азаматтығы жоқ жағдайға жол бермеу, баланың жеке басы мен азаматтық сәйкестігін сақтау және оның құқықтық мәртебесі өзгерген кезде баланың ең жақсы мүдделерін ескеру жөніндегі мемлекеттің міндеттері ашып көрсетіледі. Қазақстан Республикасының заңнамасы мен құқық қолдану тәжірибесі мысалында ата-анасының азаматтығы өзгерген кезде, бала асырап алу және өзге де отбасылық-құқықтық мән-жайларға байланысты баланың азаматтығын өзгерту тетіктері, сондай-ақ кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғаудағы соттық және конституциялық қорғаудың рөлі зерттеледі. Ұлттық құқықтық реттеудің халықаралық стандарттарға жалпы алғанда сәйкестігі туралы қорытынды жасалып, со нымен қатар терминологиялық айқын еместікке, қос азаматтыққа тыйым салуға және балалық шағында азаматтығынан айырылған тұлғалардың оны қалпына келтіруіне қатысты жекелеген проблемалық мәселелер айқындалады. Баланың құқықтарын қорғау кепілдіктерін күшейту және азаматтығы жоқ жағдайлардың алдын алу мақсатында заңнаманы және құқық қолдану практикасын жетілдіру жөнінде ұсыныстар тұжырымдалады.

1. Конвенция о правах ребенка: принята Генеральной Ассамблеей ООН 20 ноября 1989 г. // Организация Объединенных Наций. URL: https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-rights-child

2. Международный пакт о гражданских и политических правах: принят Генеральной Ассамблеей ООН 16 декабря 1966 г. // Организация Объединенных Наций. – URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/pactpol.shtml

3. Abdakimova D.A., Saidzoda I.H., Akimzhanova M. On the issue of determining a child’s nationality: national, international, and foreign legal regulatory mechanisms // Bulletin of the Institute of Legislation and Legal Information of the Republic of Kazakhstan. 2025, vol. 80, no. 4, pp. 284–301. DOI: 10.52026/27885291_2025_80_4_284

4. Parsons L., Lawreniuk S. Seeing like the stateless: Documentation and the mobilities of liminal citizenship in Cambodia // Political Geography. 2018, vol. 62, pp. 1–11. DOI: 10.1016/j.polgeo.2017.09.016

5. Tobin, Catherine A. No Child is an Island: The Predicament of Statelessness for Children in the Caribbean // International Human Rights Law Journal. 2015, vol. 1, Iss. 1, Article 1. URL: https://via.library.depaul.edu/ihrlj/vol1/iss1/1

6. Worster W.T. The Obligation to Grant Nationality to Stateless Children Under Treaty Law // Tilburg Law Review. 2019, vol. 24, no. 2, pp. 204–216. DOI: https://doi.org/10.5334/tilr.154

7. Закон Республики Казахстан «О правах ребенка в Республике Казахстан»: Закон РК от 8 августа 2002 г. № 345 // Информационно-правовая система «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z020000345

8. Закон Республики Казахстан «О гражданстве Республики Казахстан»: Закон РК от 20 декабря 1991 г. № 1017-XII // Информационно-правовая система «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z910004800

9. Кодекс Республики Казахстан «О браке (супружестве) и семье»: Кодекс РК от 26 декабря 2011 г. № 518-IV // Информационно-правовая система «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1100000518

10. Конвенция о ликвидации всех форм дискриминации в отношении женщин: принята резолюцией 34/180 Генеральной Ассамблеи ООН от 18 декабря 1979 г. // Организация Объединенных Наций. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/cedaw.shtml

11. Конвенция о правах инвалидов: принята резолюцией 61/106 Генеральной Ассамблеи ООН от 13 декабря 2006 г. // Организация Объединенных Наций. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/disability.shtml

12. Международная конвенция о ликвидации всех форм расовой дискриминации : принята резолюцией 2106 (XX) Генеральной Ассамблеи ООН от 21 декабря 1965 г. // Организация Объединенных Наций. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/raceconv.shtml

13. Конвенция о статусе апатридов: принята 28 сентября 1954 г. Конференцией полномочных представителей, созванной в соответствии с резолюцией 526 (A) (XVII) Экономического и Социального cовета от 26 апреля 1954 г. // Организация Объединенных Наций. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/apatride.shtml

14. Конвенция о сокращении безгражданства: принята 30 августа 1961 г. // Организация Объединенных Наций. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/statelessness.shtml