Ашық теңіздегі азаматтығы жоқ кемелерге қатысты мемлекеттік юрисдикцияны жүзеге асыру

Бұл мақала ашық теңіздегі азаматтығы жоқ кемелерге (stateless vessels) қатысты мемлекеттің юрисдикциясын жүзеге асырудың халықаралық-құқықтық негіздері мен шектерін қарастырады. Мұндай кемелердің ретсіз көші-қон, контрабанда, адам саудасы, заңсыз, есепке алынбайтын және реттелмейтін балық аулау (IUU fishing) және трансұлттық теңіз қылмысының өзге де түрлері аясында жиірек қолданылуына байланысты мәселенің практикалық маңызы артып отыр. Сонымен қатар азаматтығы жоқ кемелерге қарсы теңіздегі құқық қолдану шараларының рұқсат етілетін ауқымы жөнінде құқықтық айқын еместік сақталуда. Мақаланың мақсаты – мемлекеттердің азаматтығы жоқ кемелерге қатысты бару, тексеру, ұстау және тәркілеу шараларын қандай жағдайларда заңды түрде жүргізе алатынын нақтылау, сондай-ақ халықаралық адам құқықтары жөніндегі міндеттемелерге және көші-қонға байланысты операцияларда non-refoulement қағидатына сәйкес тікті қамтамасыз ету үшін қажетті ең төменгі кепілдіктерді айқындау. Зерттеуде доктриналық-құқықтық талдау және теңіз құқығы нормаларын шарттық түсіндіру, азаматтығы жоқ кемелердің мәртебесіне қатысты бәсекелес ғылыми ұстанымдарды салыстырмалы бағалау, сондай-ақ тиісті сот және операциялық тәжірибені талдау әдістері қолданылды. Нәтижелер азаматтығы жоқ мәртебесін айқындаудың практикалық өлшемдерін ұсынады, өкімдік және мәжбүрлеу юрисдикциясын ажыратады және ашық теңіздегі заңды араласудың базалық талаптары ретінде қажеттілік, пропорционалдылық және рәсімдік адалдық қағидаларын тұжырымдайды.

1. United Nations Convention on the Law of the Sea (adopted 10 December 1982, Montego Bay). URL: https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf (accessed: 10.01.2026)

2. Convention on the High Seas (done at Geneva, 29 April 1958). URL: https://treaties.un.org/pages/viewdetails.aspx?chapter=21&mtdsg_no=xxi-2&src=treaty (accessed: 10.01.2026)

3. Vienna Convention on the Law of Treaties (done at Vienna, 23 May 1969). URL: https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_1_1969.pdf (accessed: 10.01.2026)

4. International Covenant on Civil and Political Rights (adopted 16 December 1966). URL: https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights (accessed: 10.01.2026)

5. Convention relating to the Status of Refugees (adopted 28 July 1951, Geneva). URL: https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-relating-status-refugees (accessed: 10.01.2026)

6. Protocol relating to the Status of Refugees (done at New York, 31 January 1967). URL: https://www.ohchr.org/sites/default/files/protocolrefugees.pdf (accessed: 10.01.2026)

7. Convention against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (adopted 10 December 1984). URL: https://www.ohchr.org/sites/default/files/cat.pdf (accessed: 10.01.2026)

8. United Nations Convention against Transnational Organized Crime (adopted 15 November 2000). URL: https://www.unodc.org/documents/organized-crime/Intro/UNTOC.pdf (accessed: 10.01.2026)

9. Protocol against the Smuggling of Migrants by Land, Sea and Air (adopted 15 November 2000). URL: https://www.unodc.org/documents/organized-crime/smuggling-migrants/SoM_Protocol_English.pdf (accessed: 10.01.2026)

10. Protocol to Prevent, Suppress and Punish Trafficking in Persons, Especially Women and Children (adopted 15 November 2000). URL: https://www.ohchr.org/Documents/ProfessionalInterest/ProtocolonTrafficking.pdf (accessed: 10.01.2026)

11. Convention for the Suppression of Unlawful Acts against the Safety of Maritime Navigation (done at Rome, 10 March 1988). URL: https://treaties.un.org/doc/db/terrorism/conv8-english.pdf (accessed: 10.01.2026)

12. Guilfoyle D. Shipping Interdiction and the Law of the Sea. Cambridge: Cambridge University Press, 2009. URL: https://www.cambridge.org/core/books/shipping-interdiction-and-the-law-of-the-sea (accessed: 10.01.2026)

13. Papastavridis E. The Interception of Vessels on the High Seas: Contemporary Challenges to the Legal Order of the Oceans. Oxford: Hart Publishing, 2013. URL: https://www.bloomsbury.com/uk/interception-ofvessels-on-the-high-seas-9781849461832/ (accessed: 10.01.2026)

14. Rothwell D.R., Stephens T. The International Law of the Sea. 2nd ed. Oxford: Hart Publishing, 2016. URL: https://www.bloomsburyprofessional.com/uk/international-law-of-the-sea-9781782256854/ (accessed: 10.01.2026)

15. Churchill R., Lowe V., Sander A. The Law of the Sea. 4th ed. Manchester: Manchester University Press, 2022. URL: https://manchesteruniversitypress.co.uk/9780719079689/ (accessed: 10.01.2026)

16. UNHCR. Interception of Asylum-Seekers and Refugees: The International Framework and Recommendations for a Comprehensive Approach. UN Doc. EC/50/SC/CRP.17, 9 June 2000. URL: https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4963237411.pdf (accessed: 10.01.2026)

17. European Court of Human Rights. Hirsi Jamaa and Others v. Italy (Application no. 27765/09), Judgment (Grand Chamber), 23 February 2012. URL: https://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-109231 (accessed: 10.01.2026)

18. European Court of Human Rights. Medvedyev and Others v. France (Application no. 3394/03), Judgment (Grand Chamber), 29 March 2010. URL: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-97979 (accessed: 10.01.2026)