Цифрлық көші-қон және мемлекеттік егемендік: теориялық-құқықтық талдау

Экономиканы цифрландыру, платформалық жұмыспен қамтудың кеңеюі және трансшекаралық қашықтан еңбектің өсуі жағдайында цифрлық көші-қон жұмыспен қамту институтына және мемлекеттік егемендіктің шектеріне ықпал ететін маңызды құқықтық құбылысқа айналуда. Зерттеудің мақсаты – цифрлық көші-қонның жұмыспен қамту, юрисдикция және мемлекеттік реттеу тетіктерінің өзгеруіне әсерін теориялыққұқықтық тұрғыдан талдау. Зерттеудің негізгі бағыттарына аумақ пен юрисдикция арасындағы алшақтықты қарастыру, платформалық жұмыскерлердің гибридті құқықтық мәртебесін талдау, көші-қон және салық саясатының өзгерістерін бағалау, сондай-ақ алгоритмдік басқарудың рөлін айқындау жатады. Жұмыстың ғылыми маңызы мемлекеттік егемендіктің цифрлық трансформациясы мен функционалдық юрисдикция туралы теориялық түсініктерді дамытуында. Практикалық маңызы Қазақстанның жұмыспен қамту, көшіқон және әлеуметтік қорғау саласындағы заңнамасын жетілдіруде қолданылу мүмкіндігімен анықталады. Зерттеу әдіснамасы ұлттық заңнаманы, ХЕҰ мен ЭЫДҰ халықаралық стандарттарын және шетелдік тәжірибені доктриналық-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық және жүйелік талдауға негізделген. Зерттеу нәтижесінде цифрлық көші-қон юрисдикциялық олқылықтарды күшейтетіні, жұмыскерлердің құқықтық мәртебесін фрагменттейтіні және мемлекеттік емес реттеудің рөлін арттыратыны анықталды. Зерттеудің құндылығы Lex Digitalis моделін цифрлық еңбек қатынастарын құқықтық реттеудің перспективалы бағыты ретінде негіздеуде көрінеді.

1. OECD Employment Outlook 2019: The Future of Work // OECD iLibrary. – Paris: OECD Publishing. 2019. URL: https://doi.org/10.1787/9ee00155-en (accessed: 28.02.2026)

2. De Stefano V. The Rise of the «Just-in-Time Workforce»: On-Demand Work, Crowd Work and Labour Protection in the «Gig-Economy» // Comparative Labor Law & Policy Journal. 2015. URL: https://ssrn.com/ abstract=2682602 (accessed: 28.02.2026)

3. Lessig L. Code is Law: On Liberty in Cyberspace // Harvard Magazine. 2000. URL: https://www.harvardmagazine.com/2000/01/code-is-law-html (accessed: 28.02.2026)

4. The Impact of the Platform Economy on Taxation // OECD Tax Policy Reviews. URL: https://www.oecd.org/tax/tax-policy/ (accessed: 02.03.2026)

5. Base Erosion and Profit Shifting (BEPS) Project // OECD. URL: https://www.oecd.org/tax/beps/ (accessed: 02.03.2026)

6. Цифровой кодекс Республики Казахстан от 9 января 2026 года №255-VIII ЗРК // ИПС «Әділет». – 2026. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000255 (дата обращения: 02.03.2026)

7. Ашыралиева Б.С., Жугралина Б.М. Право в условиях цифровой трансформации общества: проблемы и перспективы развития // Eurasian Scientific Journal of Law. – 2025. – № 3(12). – С. 41–50. DOI: 10.46914/2959-4197-2025-1-3-41-50

8. Конституция Республики Казахстан: принята на республиканском референдуме 30 августа 1995 года. В редакции Закона РК от 19.09.2022 №148-VII // ИПС «Әділет». – 2026. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000 (дата обращения: 08.03.2026)

9. Нургалиева Е.Н., Баймаханова А.С. Проблемы правового регулирования платформенной занятости в Республике Казахстан // Вестник Евразийского национального университета им. Л.Н. Гумилева. Серия «Право». – 2024. – № 1(146). – С. 49–65. DOI:10.32523/2616-6844-2024-146-1-49-65

10. Жаркенова С.Б., Галиакбарова Г.Г. Legal Aspects of Labor Regulation for Individuals Performing Non-Standard Employment Functions // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Право. – 2026. – № 1(154). – С. 155–169. DOI: 10.32523/2616-6844-2026-154-1-155-169

11. Трудовой кодекс Республики Казахстан от 23 ноября 2015 года №414-V ЗРК. В редакции Закона РК от 15.04.2026 №180-VIII // ИПС «Әділет». – 2026. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1500000414 (дата обращения: 08.03.2026)

12. Закон Республики Казахстан «О персональных данных и их защите» от 21 мая 2013 года № 94-V ЗРК. В редакции Закона РК от 10.02.2026 №160-VIII // ИПС «Әділет». – 2026. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1300000094 (дата обращения: 8.03.2026)

13. Кодекс Республики Казахстан «О налогах и других обязательных платежах в бюджет» (Налоговый кодекс) от 25 декабря 2017 года №120-VI ЗРК. В редакции Закона РК от 09.01.2026 №257-VIII // ИПС «Әділет». – 2026. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1700000120 (дата обращения: 10.03.2026)

14. Закон Республики Казахстан «О миграции населения» от 22 июля 2011 года № 477-IV. В редакции Закона РК от 15.04.2026 № 180-VIII // ИПС «Әділет». – 2026. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1100000477 (дата обращения: 10.03.2026)

15. Акпан А.М., Момышева Ф.С., Сарбасов Б.А. Государственно-правовое управление трансформацией трудовых отношений в условиях внедрения искусственного интеллекта в Республике Казахстан // Eurasian Scientific Journal of Law. – 2025. – № 4(13). – С. 20–31. DOI: 10.46914/2959-41972025-1-4-20-31

16. Бокаев Б.Н., Наурызбек М.Д., Наурызбек К.Д. Правовые основы регулирования мобильности цифровых кочевников: международный опыт и казахстанские реалии // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Право. – 2025. – № 3(152). – С. 63–84. – DOI: 10.32523/2616-6844-2025-152-3-63-84

17. Бокаев Б.Н., Торебекова З.Т., Наурызбек М.Д., Бактияров А.Д. Правовой статус и механизмы регулирования цифровых кочевников в контексте глобальной миграции // Вестник Казахского национального университета им. аль-Фараби. Серия «Право». – 2025. – № 3(115). – С. 28–34. DOI: 10.26577/JAPJ202511533

18. Нүсіпжанов Н.Н. Азаматтық құқық саласындағы цифрландыру: цифрлық бедел // Eurasian Scientific Journal of Law. – 2023. – № 3(4). – С. 14–22. DOI: 10.46914/2959-4197-2023-1-3-14-22

19. Мыктыбаева Д.А., Давлетгильдеев Р.Ш. Правовое регулирование труда казахстанских граждан за рубежом: использование международного права и зарубежного законодательства для совершенствования законодательства Республики Казахстан // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Право. – 2026. – № 1(154). – С. 233–255. DOI: 10.32523/2616-6844-2026154-1-233-255

20. Социальный кодекс Республики Казахстан от 20 апреля 2023 года №224-VII ЗРК. В редакции Закона РК от 09.01.2026 №254-VIII // ИПС «Әділет». – 2026. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2300000224 (дата обращения: 18.03.2026)