Қазақстан Республикасындағы отбасылық құқықтық қатынастарды қорғау жүйесіндегі ерлі-зайыптылардың отбасылық-құқықтық жауапкершілігі

Мақала Қазақстан Республикасындағы отбасылық құқықтық қатынастарды қорғау жүйесіндегі ерлізайыптылардың отбасылық-құқықтық жауапкершілігін талдауға арналған. Автор жауапкершілікті жазалау тетігі ретінде емес, сот, шарттық, атқарушылық және әкімшілік құралдар арқылы іске асырылатын қалпына келтіруші, өтемдік және қорғаушылық шаралар кешені ретінде қарастырады. Зерттеу формальды-құқықтық, жүйелік және салыстырмалы-құқықтық тәсілдерге негізделген. Ерекше назар алименттік міндеттемелерге, мүлікті бөлуге, неке шартына және тұрмыстық зорлық-зомбылық жағдайларындағы қорғау шараларына аударылған. Конституциялық өзгерістердің сот төрелігіне қол жеткізуге ықпалы, атап айтқанда талап қою мерзімінің субъективтік моделіне көшуі көрсетілген. Құқық қолдану тәжірибесінің негізгі мәселелері анықталған: ерлі-зайыптылардың жалпы міндеттемелерінің айқын еместігі, дәлелдеудің күрделілігі, шешімдердің орындалуының әлсіздігі және рәсімдік әділеттіліктің кемшіліктері. Заңнама мен тәжірибені жетілдіру бойынша ұсыныстар берілген. Қосымша түрде отбасылық, азаматтық және әкімшілік құқық нормаларының салааралық үйлестіруінің қажеттілігі негізделген. Құқықтарды нақты қорғауды қамтамасыз етудегі институционалдық инфрақұрылымның, соның ішінде отбасыны қолдау орталықтарының рөлі атап өтіледі. Жауапкершілік институтының көпдеңгейлі сипаты және оның отбасылық қатынастардың тұрақтылығы мен адам құқықтарын қорғаудағы маңызы көрсетіліп, оның цифрландыру және құқықтық кепілдіктерді күшейту жағдайындағы одан әрі даму перспективалары айқындалады.

1. О браке (супружестве) и семье: Кодекс Республики Казахстан от 26 декабря 2011 года № 518-IV (с изм. и доп.) // Әділет. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1100000518 (дата обращения: 28.03.2026)

2. О рассмотрении на соответствие Конституции Республики Казахстан пункта 6 статьи 37 Кодекса Республики Казахстан от 26 декабря 2011 года «О браке (супружестве) и семье»: Нормативное постановление Конституционного cуда Республики Казахстан от 4 декабря 2024 года № 55-НП // Әділет. URL: https://adilet.zan.kz (дата обращения: 28.03.2026)

3. Fehlberg B. Spousal Maintenance in Australia // International Journal of Law, Policy and the Family. 2004. Vol. 18. No. 1. P. 1–37. DOI: https://doi.org/10.1093/lawfam/18.1.1

4. Ибрагимова Ф.Г., Алшымбек Д.Б. Значение алиментных обязательств в системе гарантий обеспечения имущественных прав супругов и бывших супругов по законодательству Республики Казахстан // Вестник Института законодательства и правовой информации Республики Казахстан. – 2022. – № 3(70). – С. 90–100.

5. Шаданова Л.Ж., Тілеп Т.С. Алиментные обязательства супругов и бывших супругов: сравнительно-правовой анализ законодательств Казахстана и некоторых зарубежных стран // Вестник Карагандинского университета. Серия «Право». – 2023. – № 1(109). – С. 115–122.

6. Сайдуова О.Т. Ответственность супругов по обязательствам по законодательству Республики Казахстан // Вестник Института законодательства и правовой информации Республики Казахстан. – 2020. – № 1(59). – С. 373–378.

7. Akisheva A. Questions of harmonization with international legal and policy standards on violence against women and girls in Central Asia // International Journal of Discrimination and the Law. 2026. Vol. 26. No. 1. P. 70–102. DOI: 10.1177/13582291251327140

8. Sarykulov K., Utarov K., Meirkulova G., Abutayeva S., Mitskaya E. Elimination of invisible boundaries of domestic violence tolerance in the criminal law (based on the example of the Republic of Kazakhstan) // Social Sciences & Humanities Open. 2026. Vol. 13. Article 102107. DOI: DOI:10.1016/j.ssaho.2025.102107

9. Mussabekova S.A., Mkhitaryan X.E., Abdikadirova K.R. Domestic violence in Kazakhstan: Forensicmedical and medical-social aspects // Forensic Science International: Reports. 2024. Vol. 9. Article 100356. DOI: https://doi.org/10.1016/j.fsir.2024.100356

10. Karabay A., Akhmetova S., Durrani N. Lessons learned from the experiences of domestic violence service providers in times of crisis: insights from a Central Asian country // International Journal of Environmental Research and Public Health. 2024. Vol. 21. No. 10. Article 1326. P. 1–20. https://doi. org/10.3390/ijerph21101326

11. Cordier R., Chung D., Wilkes-Gillan S., Speyer R. The effectiveness of protection orders in reducing recidivism in domestic violence: a systematic review and meta-analysis // Trauma, Violence, Abuse. 2021. Vol. 22. No. 4. P. 804–828. DOI: 10.1177/1524838019882361]

12. Chan L.V., Xu K.R.X. Trends in the division of matrimonial property based on contribution: an empirical case study based on the structured approach in Singapore // International Journal of Law, Policy and the Family. 2022. Vol. 36, No. 1. Article ebac009. P. 1–32. DOI: 10.1093/lawfam/ebac009

13. Roduit S., Sahdeva B., Aeby G., Cottier M., Widmer E.D. Lawyers’ strategies for gender equality in divorce negotiations // International Journal of Law, Policy and the Family. 2026. Vol. 40. No. 1. Article ebaf040. DOI: 10.1093/lawfam/ebaf040].