Бас бостандығынан айыруға сотталғандардың құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз етудің кейбір мәселелері туралы

Мақалада бас бостандығынан айыруға сотталғандардың құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету сияқты құқық қолдану қызметінің маңызды мәселесі қарастырылады. Бас бостандығынан айыруға сотталғандардың құқықтары мен заңды мүдделерін сақтамау немесе толық сақтамау нәтижесінде жазаларды орындау сияқты маңызды мемлекеттік функцияны орындауды қамтамасыз ететін уәкілетті органдар сотталғандардың конституциялық құқықтары мен заңды мүдделерін бұзып қана қоймай, Қазақстан Республикасының Конституциясының талабы да қамтамасыз етілмейді. Жазаны орындау сияқты маңызды мемлекеттік қызметтің орындалуын қамтамасыз ететін уәкілетті органдар бас бостандығынан айыруға сотталғандардың құқықтары мен заңды мүдделерін сақтамағаны немесе толық сақтамағаны нәтижесінде сотталғандардың конституциялық құқықтары мен заңды мүдделері бұзылып қана қоймайды, сонымен қатар Қазақстан Республикасының Конституциясының талаптары да бұзылады. Мақала авторлары Қазақстан Республикасындағы сотталғандардың жазасын орындау барысындағы құқықтары мен заңды мүдделерін жақсарту жөніндегі негізгі бағыттарды атап көрсеткен. Авторлар бас бостандығынан айыруға сотталған адамдар азаматтық қоғамның ажырамас бөлігі болып саналғандықтан, мемлекет олардың құқықтары мен бостандықтарын тіпті оқшауланған кезде де, қорғауға тиіс деген дәйек келтірген. Бұл функцияны орындамау немесе толық орындамау жазаны орындау жүйесін ғана емес, сонымен қатар мемлекеттегі бүкіл құқық қорғау жүйесінің беделін төмендетуге апарып соғады.

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы Конституция: 1995 жылы 30 тамызда республикалық референдумда қабылданды. URL: https://adilet.zan.kz (өтініш берілген күн: 01.01.2023)

2. Қазақстан Республикасының құқықтық саясатының 2030 жылға дейінгі тұжырымдамасын бекіту туралы: Қазақстан Республикасы Президентінің 2021 жылғы 15 қазандағы № 674 Жарлығы. URL: https://adilet.zan.kz (өтініш берілген күн: 15.10.2021)

3. Әділетті мемлекет. Біртұтас ұлт. Берекелі қоғам: Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2022 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауы. URL: https://adilet.zan.kz (өтініш берілген күн: 01.09.2022)

4. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексi: Қазақстан Республикасының Кодексі, 2014 жылғы 3 шiлдедегі № 226-V ҚРЗ. URL: https://adilet.zan.kz (өтініш берілген күн: 03.01.2026)

5. Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару кодексі: Қазақстан Республикасының Кодексі, 2014 жылғы 5 шілдедегі № 234-V ҚРЗ. URL: https://adilet.zan.kz (өтініш берілген күн: 30.12.2025)

6. Пробация туралы: Қазақстан Республикасының Заңы, 2016 жылғы 30 желтоқсандағы № 38-VІ ҚРЗ. URL: https://adilet.zan.kz (өтініш берілген күн: 27.06.2022)

7. Скиба А.П. Повышение эффективности исполнения уголовных наказаний: расширение сферы применения информационных технологий // Уголовно-исполнительное право. – 2025. – Т. 2 (1–4). – № 2. – С. 203–208.

8. Информации Международного информационного агентства (МИА) «Казинформ» от 17 февраля 2021 года со ссылкой на итоги заседания Комитета по конституционному законодательству, судебной системе и правоохранительным органам Сената Парламента РК. URL: https://www.inform.kz/ru/senatory-obsudili-voprosy-penitenciarnoy-sistemy-strany_a3754290?utm_source=chatgpt.com (дата обращения: 30.12.2025)

9. Шнарбаев Б.К., Мизанбаев А.Е. Уголовно-исполнительное право Республики Казахстан: учебник. – Костанай: Костанайский филиал ФГБОУ ВО «Челябинский государственный университет», 2017. – 512 с.

10. Зубарев С.М., Козакова В.А., Толкаченко А.А. Уголовно-исполнительное право: учебник для вузов. – 5-е изд., перераб. и доп. – М.: Юрайт, 2013. – 455 с.

11. Уголовно-исполнительное право / Под ред. В.М. Анисимкова, В.И. Селиверстова. – Ростов н/Д: Феникс, 2019. – 413 с.

12. Ломброзо Ч. Преступление. Новейшие успехи науки о преступнике. Анархисты: монография. – М.: ИНФРА-М, 2018. – 314 с.

13. Кудрявцев В.Н. Стратегия борьбы с преступностью. – М.: Юрист, 2003. – 352 с.

14. Қазақстан Республикасы Конституциясының отыз жылдығына байланысты рақымшылық жасау туралы: Қазақстан Республикасының Заңы 2025 жылғы 23 маусымдағы № 195-VIII ҚРЗ. URL: https://adilet.zan.kz (өтініш берілген күн: 23.01.2025)

15. Tleshaliyev N., Tleubayev A., Duisenbayeva G., Tsoy A., Smanova A. Problems of the development of post-penitentiary probation in Kazakhstan // Social and Legal Studios. 2025. Vol. 8(2). P. 131–143. DOI: 10.32518/sals2.2025.131

16. Отбывание лишения свободы осужденными за экономические и должностные преступления: первый вариант теоретической модели / Под ред. В.И. Селиверстова. – М.: ИД «Юриспруденция», 2018. – 72 с.

17. Отбывание лишения свободы осужденными за экономические и (или) должностные преступления: итоги теоретического исследования. – М.: ИД «Юриспруденция», 2019. – 464 с.

18. Shaisultanov S., Akimzhanov T., Abdrakhmanov B., Bazarlinova A. Combating Internet Fraud through Operative-search Measures // The Law, State and Telecommunications Review. 2024. Vol. 16. No. 2. Р. 257–URL: https://periodicos.unb.br/index.php/RDET/article/view/50740/41290