Зорлық-зомбылық қылмыстарының виктимологиялық алдын алу мәселелері

Бұл мақала Қазақстан Республикасындағы зорлық-зомбылық қылмыстарының виктимологиялық алдын алу мәселелеріне бағытталған. Онда виктимологияның қылмыс құрбандарын, олардың мінез-құлқын және қылмыс жасау ықтималдығын зерттеудегі рөлі қарастырылады. Сондай-ақ, виктимологияның әлеуметтікпсихологиялық және құқықтық аспектілері талданады және жәбірленушілерді қорғау жүйелерінің тиімділігін арттыру жолдары зерттеледі. Бұл жұмыстың негізгі мақсаты – тұрмыстық зорлық-зомбылық, көшедегі зорлықзомбылық пен озбырлық және жастар арасындағы зорлық-зомбылық сияқты әртүрлі қылмыстардың алдын алу мәселелерін талдау. Зерттеуде тек қылмыстың қарқыны ғана емес, сонымен қатар қоғамдағы әлеуметтік жағдай, азаматтардың құқықтық мәдениеті, отбасы мен білім берудің рөлі және қоғамдағы құқықтық сауаттылық деңгейі де ескеріледі. Мақалада зорлық-зомбылық ықтималдығын арттыратын әлеуметтік, психологиялық және экономикалық факторлар бір мезгілде қарастырылады және алдын алу шараларының кешенділігі мен тиімділігі бағаланады. Бұл мақала құқық қорғау және әлеуметтік қамсыздандыру органдарының қызметін, азаматтарды қорғау тетіктерін және қоғамдық ұйымдар мен еріктілердің рөлін талдауға негізделген. Зерттеуде зорлық-зомбылық қылмыстарының алдын алу жүйесін жетілдіру бойынша практикалық ұсыныстар берілген және азаматтардың құқықтық сауаттылығын және әлеуметтік қорғалуын арттыруға бағытталған ұсыныстар берілген. Сондай-ақ, үйлестірілген әлеуметтік, білім беру және құқық қорғау күш-жігері арқылы алдын алу мәдениетін қалыптастырудың маңыздылығы атап өтілген. Бұл тәсіл зорлық-зомбылықтың алдын алуға, қоғамдық қауіпсіздікті жақсартуға және азаматтардың құқықтық жауапкершілігін күшейтуге көмектеседі.

1. Алауханов Е.О. Криминология: жалпы және ерекше бөлімдер: оқулық. – Алматы: Заң әдебиеті, 2008. – 256 б.

2. Маликов Д.Б., Маликова Ш.Б., Избасова А.Б. Некоторые вопросы виктимологической концепции жертвы // Вестник юридического факультета КазНУ им. аль-Фараби. – 2021. – № 104. – С. 64–69. URL: https://law-vestnik.buketov.edu.kz/law/article/view/104 (өтініш берілген күн: 23.05.2026)

3. Эшкобилов С.А. Виктимология предупреждение преступлений в рамках семейных отношений // Американский журнал политического научного права и криминологии. – 2022. – Т. 4. – № 06. – С. 34–41. URL: https://theamericanjournals.com/index.php/tajpslc/article/view/3709 (өтініш берілген күн: 23.05.2026)

4. Koval M. Practical implementation of victimization crime prevention in the Anglo-American legal family // Bulletin of Lviv Polytechnic National University. Series: Legal Sciences. 2025. Vol. 12. No. 1(45). P. 72–78. DOI: 10.23939/law2025.45.072

5. Вишневецкий К., Кубякин Е. Криминологическая модель виктимности социальных групп как элемент системы профилактики преступности // Виктимология. – 2022. – Т. 1. – № 1(1). – С. 32–37. URL: https://victimolog.ru/index.php/victimo/article/view/437 (өтініш берілген күн: 23.05.2026)

6. Чистотина О. Виктимологическая профилактика в системе предупреждения преступлений, совершаемых в отношении несовершеннолетних // Виктимология. – 2022. – Т. 2. – № 4. – С. 55–58. URL: https://www.victimolog.ru/index.php/victimo/article/view/401 (өтініш берілген күн: 23.05.2026)

7. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. 2014 жылғы 3 шілдедегі № 226-V. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1400000226 (өтініш берілген күн: 23.05.2026)

8. Қазақстан Республикасының «Құқық бұзушылық профилактикасы туралы» Заңы. 2025 жылғы 30 желтоқсандағы № 245-VIII. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2500000245 (өтініш берілген күн: 23.05.2026)

9. Dauletova D.D. The role of victimology in crime prevention // Oriental Journal of History, Politics and Law. 2025. Vol. 5. No. 09. P. 17–20. URL: https://supportscience.uz/index.php/ojhpl/article/view/2655 (accessed: 23.05.2026)

10. Ahlin E.M., Antunes M.J.L. Theoretical Approaches in Victimology Research // Victims & Offenders. 2025. Vol. 20. No. 5–6. P. 795–797. URL: https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/15564886.2025.2518297 (accessed: 23.05.2026)

11. Муссаев Д. Виктимологическая профилактика преступлений против жизни и здоровья // Журнал передовых исследований в области права и экономики. – 2018. – Т. 8. – № 5. – С. 1585–1591. URL: https://journals.aserspublishing.eu/jarle/article/view/1718 (дата обращения: 23.05.2026)

12. Қазақстан Республикасы Үкіметі. Жыл қорытындысы: құқық бұзушылыққа қарсы күресті күшейту, әйелдер мен балалар құқығын қорғау, ТЖ алдын алу және жою бойынша кешенді шаралар қабылдау. URL: https://primeminister.kz/news/reviews/zhyl-korytyndysy-kukyk-buzushylykka-karsy-kurestikusheytu-ayelder-men-balalar-kukygyn-korgau-tzh-aldyn-alu-zhane-zhoyu-boyynsha-keshendi-sharalar-kabyldau-29504 (өтініш берілген күн: 23.05.2026)

13. Рахметов С.М. Проблемы совершенствования законодательства Республики Казахстан по противодействию семейно-бытовому насилию // Вестник Института законодательства и правовой информации Республики Казахстан. – 2020. – Т. 5. – № 63. – С. 127–134.