Бас бостандығынан айыруға сотталғанрмен тәрбие жұмысының құқықтық негізі мен ұғымы

Мақала қылмыстық-атқару құқығының негізгі институттарының бірі ретінде бас бостандығынан айырылған сотталғандармен жүргізілетін «тәрбие жұмысының» құқықтық табиғатын зерттеуге және мазмұнын нақтылауға арналған. Зерттеудің өзектілігі Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасында «тәрбие жұмысы» және «тәрбиелік ықпал ету» ұғымдарының нормативтік тұрғыда бекітілген анықтамаларының болмауымен айқындалады. Бұл олқылық ғылыми түсіндірудегі екіұштылыққа және құқық қолдану тәжірибесіндегі қиындықтарға әкеп соғады. Тақырыпты таңдау қазіргі қылмыстық-атқару саясатының дамуы, әсіресе пробацияның сервистік моделіне көшу жағдайында тәрбие жұмысын сотталғандарды түзеудің негізгі құралы ретінде қайта пайымдау қажеттілігінен туындаған. Зерттеудің мақсаты – қылмыстық-атқару заңнамасының нормалары мен заңнамалық ғылыми әдебиеттерді талдау арқылы аталған ұғымдардың мазмұнын, арақатынасын, құқықтық табиғаты мен функционалдық мақсатын анықтау. Жұмыс барысында жалпы ғылыми және арнайы әдістер, соның ішінде салыстырмалы-құқықтық және формальды-заңнамалық әдістер қолданылды. Негізгі нәтижелер қарастырылып отырған ұғымдарды нормативтік бекіту қажеттілігін негіздеуден және тәрбие жұмысының мазмұнына қатысты авторлық анықтаманы ұсынудан тұрады. Тәрбие жұмысын тиімді ұйымдастыру сотталғандарды ресоциализациялаудың маңызды элементі және рецидивтік қылмысты азайтудың факторы болып табылатыны туралы қорытынды жасалды. Жұмыстың құндылығы қылмыстық-атқару құқығының теориялық негіздерін дамытуда, ал практикалық маңызы заңнаманы және түзеу мекемелерінің қызметін жетілдіруде қолдану мүмкіндігімен сипатталады.

1. Об утверждении Концепции правовой политики Республики Казахстан до 2030 года: Указ Президента Республики Казахстан от 15 октября 2021 года № 674 // URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2100000674 (дата обращения: 07.04.2026)

2. Акимжанов Т.К. Уголовно-правовые и криминологические аспекты повышения эффективности и качества исполнения наказания в Республике Казахстан // Уголовно-исполнительное право. – 2018. – № 4. – С. 418–428.

3. Платон: Государство. Диалоги. – М.: БОМБОРА, 2024. – 288 с.

4. Cullen F.T., Jonson C.L. Rehabilitation: What Foundations? // Journal of Contemporary Criminal Justice. 2011. Vol. 27. No. 3. P. 346–365.

5. Об утверждении Правил проведения воспитательной работы с осужденными к лишению свободы: приказ министра внутренних дел Республики Казахстан от 13 августа 2014 года № 508. Зарегистрирован в Министерстве юстиции Республики Казахстан 11 сентября 2014 года № 9729 // URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14C0009729 (дата обращения: 07.04.2026)

6. Пилецкий С.Г. Артур Шопенгауэр о чести, мести и возмездии // Известия высших учебных заведений. Поволжский регион. Гуманитарные науки. – 2012. – № 4 (24). – С. 60–67.

7. Степанова Д.Н. Образование и воспитание личности как факторы построения национальной безопасности государства // Наука. Общество. Государство. – 2022. – № 1 (37). – С. 43–50.

8. Durkheim E. Education and Sociology // URL: https://xpdf4u.com/reviews/A114DE/997408/4991876emile-durkheim-education-and-sociology (accessed: 07.04.2026)

9. Webster N. An American Dictionary of the English Language. New York: S. Converse, 1828 // URL: https://webstersdictionary1828.com/Dictionary/Educationи (accessed: 06.04.2026)

10. Larasati N.U., Munabari F., Sumarwan U. Prison Overcrowding: Alternative Sentencing in Indonesia’s Draft Criminal Code // Udayana Journal of Law and Culture. 2022. Vol. 6. No. 1. P. 42–61.

11. Mc Kendy L., Ricciardelli R. Non-Association Conditions among Released Women: Implications for Successful Community Reintegration // Canadian Journal of Law and Society / La Revue Canadienne Droit et Société. 2022. Vol. 37. No. 1. P. 29–48.

12. Smit D., Weatherby P., Creighton S. Whole Life Sentences and the Tide of European Human Rights Jurisprudence: What Is to Be Done? // Human Rights Law Review. 2014. Vol. 14. P. 59–84.

13. Castro Huamán J.D. Resocialización del reo fuera de la sociedad para su reinserción a una sociedad excluyente, en el Perú // Revista de Climatología. 2023. Vol. 23. P. 2939–2948.

14. Карпец И.И. Наказание. Социальные, правовые и криминологические проблемы. – М.: Юрид. лит., 1973. – 287 с.

15. Акимжанов Т.К. О поиске новых концептуальных направлений совершенствования исполнения наказания в Республике Казахстан // Уголовноисполнительное право. – 2019. – № 4. – С. 354–361.

16. Уголовно-исполнительное право: учебно-методический комплекс / В.А. Уткин, Л.Ю. Бортник, А.Ф. Любарский [и др.]. – Томск: Томский филиал Кузбасского института ФСИН России, 2009. – 624 c.

17. Об утверждении Правил организации деятельности службы пробации: Приказ министра внутренних дел Республики Казахстан от 15 августа 2014 года № 511. Зарегистрирован в Министерстве юстиции Республики Казахстан 17 сентября 2014 года № 9738 // URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14C0009738 (дата обращения: 07.04.2026)

18. Chauke T.A. Correctional Education and Reintegration: A Qualitative Study of Young Ex-Offenders in Cape Flats // Youth. 2025. Vol. 5. № 2. P. 49.

19. Минимальные стандартные правила Организации Объединенных Наций в отношении обращения с заключенными (Правила Нельсона Манделы). Резолюция, принятая Генеральной Ассамблеей 17 декабря 2015 года // URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/O1500000005 (дата обращения: 07.04.2026)