Қазақстанның құқық теориясы мен практикасындағы «құқық» және «заңнама» түсініктерінің байланысы

«Құқық» және «заңнама» ұғымдарының өзара байланысы құқықтанудағы негізгі мәселе болып табылады. Олардың түсіндірмелері құқықтық жүйелерде әртүрлі, бұл олардың ұлттық заңнама мен құқық қорғау органдарында қолданылуына әсер етеді. Қазақстандағы құқықтық нормаларды түсіндіруде әртүрлі құқықтық қақтығыстар мен сәйкессіздіктердің болуын ескере отырып, бұл мәселе ерекше өзекті болып табылады. Бұл мақалада құқық пен заң арасындағы философиялық және құқықтық айырмашылықтар, олардың қазақстандық құқықтанудағы рөлі қарастырылады, сондай-ақ отандық және халықаралық тәсілдер, конституциялық нормалардың әсері және сот тәжірибесі талданады. Оң құқық пен құқықтық қағидаттар арасындағы қақтығыстарға және оларды шешу жолдарына ерекше назар аударылады. Бұл екі санатты түсінуге практикалық тәсілдер Қазақстанда да, халықаралық деңгейде де қарастырылады. Құқық пен заң бірдей ұғымдар емес деген қорытындыға келеді, өйткені заң, құқықтың ресми көрінісі ретінде, әрқашан оның негізгі қағидаттарын көрсете бермейді. Қазақстандағы құқықтық тәртіпті үйлестіру үшін заңнама мен құқық қорғау тәжірибелерін жетілдіру, сондай-ақ халықаралық құқықтық стандарттарды біріктіру және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауды күшейту үшін осы саладағы шетелдіктердің тәжірибесін ескеру қажеттілігі атап өтіледі.

1. Закон Республики Казахстан от 6 апреля 2016 г. № 480-V «О правовых актах» // Казахстанская правда. – 2016. – 8 апр. – № 66(28192).

2. Ибраева А.С. и др. Теория государства и права: учебное пособие. 3-е изд. с доп. и изм. – Алматы: Жеті жарғы, 2017. – 344 с.

3. Платон. Государство. – СПб.: Азбука: Азбука-Аттикус, 2020. – 480 с.

4. Всеобщая декларация прав человека (10 дек. 1948 г.) // Организация Объединенных Наций. URL: https://www.un.org/ru/universal-declaration-human-rights/ (дата обращения: 01.07.2025)

5. Raz J. The Authority of Law: Essays on Law and Morality. Oxford University Press. 1979.

6. Булгакова Д.А. Теория государства и права / Академия экономики и права. – Алматы, 1999. – 84 с.; Правовое государство // Заң және заман. – 1991. – № 1. – С. 113–115.

7. Джеймс Р. Силкенат. Верховенство права и его значение / Доктрины правового государства и верховенства права в современном мире. – М.: ЛУМ, Юстицинформ, 2013. – С. 15–16.

8. Конституция Республики Казахстан. Принята 30 августа 1995 г. на республиканском референдуме. С изменениями и дополнениями, внесенными законами РК от 7 октября 1998 г., от 21 мая 2007 г., от 2 февраля 2011 г., от 10 марта 2017 г., от 23 марта 2019 г. // Ведомости Парламента РК. – 1996. – № 4. – Ст. 217; 1998. – № 20. – Ст. 245; 2007. – № 10. – Ст. 68; 2011. – № 3. – Ст. 29; 2017. – № 5. – Ст. 9; 2019. – № 5–6. – Ст. 28; 2022. – № 4. – Ст. 217; 2022. – № 4. – Ст. 217; 2023. – № 4. – Ст. 217.

9. Закон Республики Казахстан от 23 ноября 2015 г. № 416-V ЗРК «О государственной службе Республики Казахстан» // Казахстанская правда. – 2015. – 25 нояб. – № 226 (28102).

10. Закон Республики Казахстан от 6 января 2011 г. № 380-IV «О правоохранительной службе» // Казахстанская правда. – 2011. – 19 янв. – № 17–18(26438–26439).

11. Сулейменов М.К. Право как система. – М.: Статут, 2016. – 360 с.

12. Сулейменов М.К. К вопросу о понятии права, online.zakon.kz, ID 37338977. URL: https://online. zakon.kz/Document/?doc_id=37338977 (дата обращения: 09.07.2025)

13. Диденко А.Г. Право, мораль, справедливость: общие положения / online.zakon.kz, ID 38750528. URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=38750528 (дата обращения: 10.05.2025)

14. Ударцев С.Ф. Верховенство права: проблемы современного правопонимания и обеспечения защиты Конституции: расширенный и дополненный вариант доклада на первом заседании Научноконсультативного совета при Конституционном cовете Республики Казахстан 11 мая 2018 г. – Астана: Конституционный cовет РК, 2018. URL: http://repository.kazguu.kz/bitstream/handle/123456789/629/Ударцев%20Верховенство.pdf?sequence=1&isAllowed=y (дата обращения: 09.07.2025)

15. Ударцев С.Ф., Темирбеков Ж.Р. Концепции Rule of Law («Верховенство права») и Rechtsstaat («Правовое государство»): сравнительный анализ // Государство и право / Рос. акад. наук. Ин-т государства и права. – № 5. – М.: Наука, 2015 г.

16. Арест автора сатиристического паблика Темирлана Енсебека, tengrinews.kz, 2025, 21 янв. URL: https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/arest-avtora-satiristicheskogo-pablika-temirlana-ensebeka-560308/ (дата обращения: 19.05.2025)

17. Борчашвили И.Ш. Комментарий к Уголовному кодексу Республики Казахстан. Особенная часть. URL: https://akademiyabolashak-my.sharepoint.com/personal/archiv_biblioteka_bolashaq_edu_kz/_layouts/15/onedrive.aspx?id=%2Fpersonal%2Farchiv%5Fbiblioteka%5Fbolashaq%5Fedu%5Fkz%2FDocuments%2F%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8%2Fborchashvili%5Fkomment%5F2%2Epdf&parent=%2Fpersonal%2Farchiv%5Fbiblioteka%5Fbolashaq%5Fedu%5Fkz%2FDocuments%2F%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8&ga=1 (дата обращения: 21.05.2025 г.)

18. Международный пакт о гражданских и политических правах (Нью-Йорк, 16 декабря 1966 г.). Ратифицирован Постановлением Верховного Совета СССР от 18 сентября 1973 г. № 2523-VIII. Принят резолюцией 2200 A (XXI) Генеральной Ассамблеи ООН от 16 декабря 1966 г.

19. ЕСПЧ. Дело «Сальдуз против Турции» (Salduz v. Turkey), жалоба № 36391/02. Постановление Большой палаты от 27 ноября 2008 г. HUDOC. База данных Европейского суда по правам человека. URL: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-89893 (дата обращения: 07.06.2025)

20. ЕСПЧ. Дело «Перинчек против Швейцарии» (Perinçek v. Switzerland), жалоба № 27510/08. Постановление Большой палаты от 15 октября 2015 г. HUDOC. База данных Европейского суда по правам человека. URL: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-158235 (дата обращения: 07.06.2025)