Азаматтық сот ісін жүргізудегі партисипативтік татуластыру рәсімдерінің рөлі

Бұл зерттеу азаматтық сот ісін жүргізуде партисипативтік татуластыру рәсімдерінің мәнін, құқықтық табиғатын және тәжірибелік қолданылуын талдауға арналған. Тақырыптың өзектілігі дауларды шешудің баламалы әдістерін дамыту қажеттілігімен, сот жүктемесінің артуымен және құқықтық мәдениетті жетілдіру талаптарымен айқындалады. Зерттеудің мақсаты – партисипативтік татуластыру институтының құрылымын, қолданылу тиімділігін және азаматтық процесс шеңберіндегі рөлін анықтау. Негізгі идеясы – тараптар мен адвокаттардың келіссөздер арқылы өзара тиімді шешімге келуін қамтамасыз ететін бейбіт тетік құру. Жұмыстың ғылыми және практикалық маңыздылығы – партисипативтік тәсілдің азаматтық дауларды тиімді, шығынсыз және гуманистік негізде шешуге мүмкіндік беретінін дәлелдеуге бағытталған. Зерттеу барысында салыстырмалы-құқықтық, жүйелік-құрылымдық, тарихи-құқықтық және талдамалық әдістер қолданылды. Франция, Германия, Канада тәжірибелері қарастырылып, оларды ұлттық құқық жүйесімен салыстыру жүргізілді. Негізгі нәтижелер ретінде: рәсімнің құқықтық әлеуеті жоғары болғанына қарамастан, оны қолдануда нормативтік анықтықтың, адвокаттардың кәсіби даярлығының және құқықтық мәдениеттің жеткіліксіздігі байқалды; сот жүктемесін азайтып, тараптар арасындағы әлеуметтік келісімді сақтауға мүмкіндік беретіні анықталды. Зерттеу құндылығы – партисипативтік рәсімдердің құқықтық жүйені ізгілендірудегі рөлін айқындауы. Қорытындылардың практикалық мәні – заңнаманы нақтылау, кәсіби кадрларды даярлау және азаматтық-құқықтық мәдениетті көтеру бойынша ұсыныстар ұсынуында.

1. Тоқаев Қ-Ж. К. «Әділетті Қазақстан – бәріміз үшін!» Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана, 2023. – 64 б.

2. Комментарий к Гражданскому процессуальному кодексу Республики Казахстан. Библиотека Верховного Суда Республики Казахстан. 2016. URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=32469410&pos=2;-106#pos=2;-106 (дата обращения: 25.10.2025)

3. Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі. URL: https://adilet.zan.kz (өтініш берілген күн: 25.10.2025)

4. Шаяхметов А. Азаматтық процестегі татуластыру рәсімдері. – Алматы: Жеті Жарғы, 2022. – 214 б.

5. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2023 жылғы талдамалық есебі. – Астана, 2024. – 152 б.

6. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). Access to Justice and ADR Mechanisms in Civil Disputes. Paris: OECD Publishing, 2023, 112 p.

7. Waters B. Alternative Dispute Resolution and Civil Justice: ARelationship Resolved? // The International Journal of Arbitration, Mediation and Dispute Management. 2022, vol. 88, no. 1, pp. 3–33.

8. Ancel P. La procédure participative: un mode amiable de résolution des différends. Paris: Dalloz, 2020, 245 p.

9. Cortés P. Embedding Alternative Dispute Resolution in the Civil Justice System: A Taxonomy for ADR Referrals and a Digital Pathway to Increase the Uptake of ADR // Legal Studies. 2023, vol. 43, no. 2, pp. 211–230.

10. Albert R. Global Values in National Constitutions. Oxford University Press, 2023, 312 p.

11. Mazaraki N., Tsuvina T. Creating an Effective Mediation Scheme for Business-Related Human Rights Abuses: The Case of Ukraine // Business and Human Rights Journal. 2024, vol. 9, special Issue 1, pp. 129–149.