Қазақстан Республикасында медиация институты дамуының өзекті мәселелері

Зерттеудің мақсаты Қазақстан Республикасындағы медиация институтын дамытудың өзекті мәселелерін зерделеу болып табылады. Мақалада авторлар медиация ұғымына талдау жасай отырып, оның қалыптасу тарихына шолу жасайды. Қазақ халқының тарихында медиация элементтерін қамтитын сот төрелігінің түрі – билер соты мен қазіргі сот жүйесінің арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылығын жіктейді. Сондай-ақ, медиаторлардың қызметін жетілдіру бағытында келесідей бірқатар ұсыныстар беріледі, олар: әлеуметтік және коммерциялық медиацияны қолдану салаларын белгілеу, медиацияның жалпыға бірдей қолжетімділігі үшін жағдай жасау; медиаторлар қызметінің нысандарын анықтау және құзыретті медиаторлар корпусын қалыптастыру; Қазақстан Республикасы медиаторларының әдеп кодексін қабылдау. Медиацияның қазіргі жағдайы келесі тұжырымдар жасауға мүмкіндік береді: біріншіден, даулардың жекелеген санаттары үшін медиация рәсімінің міндеттілігі туралы нормалар, мысалы, берешекті өндіріп алу туралы Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексіне өзгерістер енгізу; екіншіден, соттарға талап қою кезінде мемлекеттік баж мөлшерін ұлғайту; үшіншіден, медиаторлардың сыйақы мөлшерін мемлекеттік баж деңгейінен төмен, АЕК-тің еселенген мөлшерінде заңнамалық белгілеу.

1. Архипкина А.С. Институт медиации в современном праве // Сибирский юридический вестник. – 2011. – № 1. – С.167.

2. Сулейменова Н.О. Проблемы развития медиации в Казахстане // Scientific and practical journal ESJL. – 2023. – № 4(5). – С. 20.

3. Рехсон С.Н., Сулейменова Н.О. Основы медиации в Республике Казахстан. Учебное пособие. – Алматы: Университет «Туран», 2019. – 232 с.

4. Практика медиации: актуальные вопросы, эффективные методики. Диалоговая площадка. Ассамблея народа Казахстана города Нур-Султана при акимате столицы. – Нур-Султан. URL: https://www.inform.kz/ru/dialogovaya-ploschadka-po-aktual-nym-voprosam-mediacii-proshla-v-stolice_a3583473 (дата обращения: 10.05.2025)

5. V Съезд судей Республики Казахстан в Астане. URL: https://unionlawyers.ru/ru/proekty-i-meropriyatiya/arkhiv-meropriyatiy/2024/458/ (дата обращения: 11.05.2025)

6. Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жылғы 30 тамыз. URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=51005029 (өтініш берілген күн: 12.05.2025)

7. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Жаңа жағдайдағы Қазақстан: іс-қимыл кезеңі» атты Қазақстан халқына Жолдауы. 2020 жылғы 1 қыркүйек. URL: https://www.akorda.kz/kz/addresses/addresses_of_president/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halkyna-zholdauy-2020zhylgy-1-kyrkuiek (өтініш берілген күн:12.05.2025)

8. «Медиация туралы» Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 28 қаңтардағы № 401-IV Заңы. URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30928762 (өтініш берілген күн: 12.05.2025)

9. Munduatea L., Medinaa F., Euwema M. Mediation: Understanding a Constructive Conflict Management Tool in the Workplace // Journal of Work and Organizational Psychology. 2022. Vol. 38(3). P. 165–173.

10. Кайдарова З.А., Иманбаев С.М. Медиация в Республике Казахстан: психолого-правовое обеспечение. Проблемы и перспективы образования. Педагогика и психология. – С. 134–135. URL: file:///C:/Users/user/Downloads/30-%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%20%D0%B4%D0%BB%D1%8F%20%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82%D0%B0-984-2-10-20210527.pdf. (дата обращения: 12.05.2025)

11. Почему Жакип Асанов считает, что в Казахстане плохо работает Закон «О медиации»? // Dixinews.kz. URL: https://dixinews.kz/articles/zhizn/35646/ (дата обращения: 14.05.2025)

12. Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі 2015 жылғы 31 қазандағы № 377-V ҚРЗ. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1500000377#z49 (өтініш берілген күн: 17.05.2025)

13. Идрисова С.Б. Вопросы совершенствования законодательства о медиации // Вестник Института законодательства Республики Казахстан. – 2012. – № 3(27) – С. 88–93.

14. Ахметов К.К. Альтернативное разрешение споров в форме медиации: проблемы правового, регулирования и европейский опыт // Заңгер – 2011. – № 9. – С. 16.

15. Лисицын В.В. Медиация – универсальный способ урегулирования коммерческих споров в России. Научный очерк: история и современность. – М.: МАКС пресс, 2009. – С. 134.

16. Қарама-қайшылық көп: Сенатта медиацияның жай-күйі талқыланды. 13 наурыз, 2020. URL: https://egemen.kz/article/224200-qarama-qayshylyq-kop-senatta-mediatsiyanynh-dgay-kuyi-talqylandy?utm_source=chatgpt.com (өтініш берілген күн: 17.05.2025)

17. Меирбекова Г.Б., Камза А.Т. Орта Азия елдеріндегі және Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдерінде медиация институтын қолданудың құқықтық жағдайы // Абай атындағы ҚазҰПУ-нің хабаршысы. «Юриспруденция» сериясы. – 2022. – № 1(67). – 98 б.

18. In brief: selecting mediators in Germany. URL: https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=ac981a59-2796-4cc3-91c3-f24909cb6ebf (accessed: 14.05.2025)

19. Claire Mulder. Commercial Mediation: The United States and Europe The view through practitioners’ eyes // Dispute resolution magazine. 2017. Р. 11. URL: https://www.americanbar.org/content/dam/aba/publications/dispute_resolution_magazine/fall2017/3_commercial_mediation_the_united_states_and_europe.authcheckdam.pdf (accessed: 15.05.2025)