Балалардың қылмыстық іс жүргізудегі қайталама виктимизациясы: жауап алудың арнайы рәсімдерінің қажеттілігі

Қылмыстық іс жүргізу барысында жәбірленуші немесе куәгер ретінде қатысатын балалар көп жағдайда қайталама виктимизацияға ұшырайды. Қайталама виктимизация – бұл қылмыстың тікелей зардабынан емес, құқық қорғау және сот органдары өкілдерінің әрекеттері салдарынан жәбірленушінің қайта психологиялық жарақат алуы. Мысалы, бала өз басынан өткен ауыр оқиғаны қайта еске түсіріп, жауап бергенде немесе айыпталушымен бетпе-бет келгенде күйзеліске ұшырайды. Көп мәрте жауап алу, беттестіру және сот отырыстары балаға қосымша психологиялық соққы болып тиеді. Зерттеу мақсаты – балалардың қайталама виктимизациясын болдырмауға бағытталған кәмелетке толмаған жәбірленушілерден жауап алудың арнайы рәсімдерін енгізудің қажеттілігін ғылыми негіздеу. Зерттеуде кешенді әдістеме қолданылды: балаларға қатысты сот төрелігі саласындағы ұлттық қылмыстық іс жүргізу заңнамасы мен халықаралық стандарттарға талдау жүргізілді; әртүрлі юрисдикцияларда балалардан жауап алу тәжірибесі салыстырмалы зерттелді; қылмыстық іске баланың қатысуының оның психикасына әсері туралы психологиялық және криминологиялық зерттеулердің нәтижелері жинақталды. Жалпығылыми әдістер және арнайы әдістер пайдаланылды. Мақалада ұсынылған жауап алудың арнайы рәсімдерін (балаға қолайлы жағдай жасау, жауап алу санын шектеу, жауапты бейнежазбаға түсіру және т.б.) тергеу және сот тәжірибесіне енгізу баланың психикалық денсаулығын қорғауға мүмкіндік береді. Ұсыныстарды іске асыру кәмелетке толмағандарға қылмыстық процестің травматикалық әсерін азайтып, олардың айғақтарының сапасын арттыруға және балаға мейірімді сот төрелігінің халықаралық стандарттарын сақтауға ықпал етеді.

1. UNODC/UNICEF. Handbook for Professionals and Policymakers on Justice in Matters involving Child Victims and Witnesses of Crime. New York, 2009, 98 p.

2. Постановление Веpховного Совета Республики Казахстан от 8 июня 1994 года «О ратификации Конвенции о правах ребенка». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/B940001400_ (дата обращения: 01.09.2025)

3. Plotnikoff J., Woolfson R. Evaluation of Young Witness Support: Examining the Impact on Witnesses and the Criminal Justice System. London: NSPCC, 2007, 118 p.

4. Rodríguez-Pellejero J.M., Mulero-Henríquez I., Santana Amador Z. Real-time stress monitoring in a child-friendly court: a repeated measures field study // Humanities and Social Sciences Communications. 2024, no. 11, pp. 1–10.

5. Миронова Г.А. Показания несовершеннолетнего потерпевшего: проблемы формирования, исследования и использования в доказывании по уголовному делу: Автореф. дис. … канд. юрид. наук. – Краснодар, 2022. – 28 с.

6. Клементьева Е.С. Актуальные проблемы допроса несовершеннолетних при производстве по уголовному делу // Закон и право. – 2025. – № 8. – С. 176–182.

7. В полиции Алматы открыли кабинет для допроса несовершеннолетних. URL: https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4950978-v-politsii-almaty-otkryli-kabinet-dlya.html (дата обращения: 10.09.2025)

8. European Union Agency for Fundamental Rights – FRA. Child-friendly justice: Perspectives and experiences of children and professionals (Summary). Luxembourg: Publications Office of the EU, 2017. 64 p.

9. Ali M., Yulia R. Finding the Factors and Proposing the Solution for Preventing Secondary Victimization // Academic Journal of Interdisciplinary Studies. 2023, vol. 12, no. 5, pp. 262–273.

10. Carretta F., García-Quiroga M. Justicia de familia y victimización secundaria: un estudio aplicado conniños, jueces y abogados // Derecho PUCP. 2021, no. 87, pp. 471–497.