Жер сервитутын құқықтық реттеудің заманауи мәселелері: заттық және міндеттемелік құқық шекаралары

Бұл мақалада жер сервитутының азаматтық және жер заңнамасындағы құқықтық табиғаты жан-жақты зерттеледі. Зерттеу сервитут институтының тарихи қалыптасу эволюциясын, оның заттық құқық және міндеттемелік құқық элементтерінің арақатынасын, сондай-ақ сервитуттың қазіргі құқықтық жүйедегі функционалдық рөлін анықтауға бағытталған. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, Қазақстан Республикасының азаматтық және жер заңнамасында сервитут объектісін белгілеу, оның айналым қабілеттілігі, жеке және жария сервитуттардың шекараларын ажырату мәселелерінде құқықтық коллизиялар бар. Бұл қайшылықтар серв итутты белгілеу тәртібін, сервитут үшін төлемді айқындау механизмдерін және ауыртпалық келтірілген жер учаскесі иелерінің құқықтарын қорғау тетіктерін бірыңғай түсіндіруді қиындатады. Мақаланың ғылыми жаңалығы – сервитуттың құқықтық табиғатын заттық құқық ретінде ғана емес, сонымен бірге міндеттемелік элементтері бар күрделі құқықтық құрылым ретінде түсіндіру, сондай-ақ сервитуттың шектерін нормативтік тұрғыдан айқындаудың қажеттілігін негіздеу. Практикалық маңыздылығы сервитуттарды мемлекеттік тіркеу, құқық қолдану практикасын жетілдіру, жер қатынастары субъектілерінің мүдделер тепе-теңдігін қамтамасыз ету және ұлттық заңнаманы жаңғыртуға бағытталған ұсыныстарда көрінеді. Зерттеу нәтижелері сервитут институтын одан әрі дамыту үшін теориялық және қолданбалы негіз қалыптастырады.

1. Қазақстан Республикасының Жер кодексі: 2003 жылғы 20 маусымдағы № 442 (өзгертулер мен толықтыруларымен). – 2023. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K030000442 (өтініш берілген күн: 25.12.2025)

2. Косарев А.И. Римское право: учебник. – М.: Юридическая литература, 2006. – 160 с.

3. Памятники римского права: Законы XII таблиц. Институции Гая. Дигесты Юстиниана. – М.: Зерцало, 2007. – 608 с.

4. Хвостов В.М. Система римского права: учебник. – М.: Спарк, 2016. – 522 с.

5. Gray K., Gray S.F. Elements of Land Law. 6th ed. Oxford: Oxford University Press, 2020. Ch. “Characteristics of Easements”. P. 78–80.

6. Бартошек М. Римское право: понятия, термины, определения. – М.: Юридическая литература, 2009. – 488 с.

7. Муромцев С.А. Гражданское право Древнего Рима. – М.: Типография А.И. Мамонтова и К., 2003. – 675 с.

8. Ефимов В.В. Догма римского права. Вещное право. – СПб., 2018. – 640 с.

9. Копылов А.В. Вещные права на землю в римском, русском дореволюционном и современном российском гражданском праве. – М.: Статут, 2000. – 255 с.

10. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім) Қазақстан Республикасының Кодексі 1994 жылғы 27 желтоқсандағы № 268-ХIII. (өзгертулер мен толықтыруларымен). URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K940001000 _(өтініш берілген күн: 25.12.2025)

11. Абдраимов Б.Ж., Боголюбов С.А. Земельное право России и Казахстана: проблемы развития. – М.: Юрист, 2007. – 454 с.

12. Нурланова Ж.Н. Государственная регистрация сервитутов: проблемы совершенствования законодательства // Вестник Института законодательства Республики Казахстан. – 2006. – № 4. – С. 150–155.

13. Ильясова К.М. Правовое значение государственной регистрации прав на недвижимое имущество в Казахстане // Вестник КазНУ. Серия юридическая. – 2013. – № 1(26). – С. 93–96.

14. United Nations. Land Administration and Easements in Land Law Systems. Geneva: United Nations, 2016. 98 p.

15. Амирханова И.В. Реализация права собственности и иных вещных прав в предпринимательской сфере. – Алматы: Қазақ университеті, 2014. – 100 с.