«Заң – ақылдың әмірі»: Қазақстанда жеке құқықты жаңғыртудың тұжырымдамалық негізі қандай болуы тиіс

Заң жеке құқықты модернизациялаудың негізгі негізі болып табылады, өйткені ол қолданыстағы құқықтық нормаларға өзгерістер мен жақсартулар енгізудің құқықтық негіздерін, стандарттары мен тетіктерін белгілейді. Заң арқылы жеке құқықты модернизациялау оны жаңа нормаларды әзірлеуді, ескіргендерді реформалауды және әртүрлі құқықтық актілер арасындағы келісімді қамтамасыз етуді қамтитын өзгермелі әлеуметтік және экономикалық жағдайларға бейімдеуге мүмкіндік береді. Бұл мақаланың мақсаты – біздің ойымызша, Қазақстан Республикасының жеке құқығын жаңғырту болып табылатын мәселелер туралы тұжырымдамалық түсініктерді теориялық зерттеу. Мақаланың ғылыми маңыздылығы – формальды позитивизмнен “ақылға қонымды құқық” тұжырымдамасына көшуді негіздеу, мұнда Қазақстанның жеке құқығын жаңғыртудың негізі заң шығарушының еркі ғана емес, қоғамның ұтымды қажеттіліктерін көрсететін әділдік, ерік-жігер дербестігі және адалдық қағидаттары болуға тиіс. Бұл баптың практикалық маңыздылығы қазіргі уақытта экономиканы ақпараттандыру және жаһандану кезеңінде жеке құқық мәселелері өте өзекті болып табылады. Тиісінше, жеке және мемлекеттік құқық арасындағы тепе-теңдікті дұрыс анықтамау заңдардың сапасына теріс әсер етуі мүмкін, бұл өз кезегінде елдегі экономиканың дамуына теріс әсер етуі мүмкін. Мақаланың әдістемесі – заңды мәжбүрлеу ретінде емес, парасаттылық пен әділеттіліктің көрінісі ретінде қарастыра отырып, рационализм мен табиғи құқық принциптеріне негіздеу. Қазақстанның жеке құқығын жаңғыртудың негізін адам құқықтарын қорғау, құқық үстемдігі қағидаттарын жасау және “Заң және тәртіп” қағидатын енгізу ұсынылады. Мақаланы жазу барысында біз Заң жеке құқық нормаларын басқа салалардың ережелерімен, мысалы, процессуалдық, әкімшілік немесе қылмыстық заңдармен синхрондауға мүмкіндік береді, олардың өзара сәйкестігін қамтамасыз етеді деген қорытындыға келдік. Заң қолданыстағы нормаларды өзгерту және жетілдіру, ескірген ережелерді жою және оларды қазіргі шындыққа сәйкестендіру құралы болып табылады.

1. Suleimenov M., Kot O., Pohribnyi S. A Pan-European Dimension to the Implementation and Protection of Civil Rights // Global Journal of Comparative Law. 2021. Vol. 10. Issue 1–2. Р. 61–72.

2. Baturin M., Moroz S. AIFC Courttheory and practice // Revista jurídica Portucalense. 2024. No. 3. Р. 602–618.

3. Murray Raff. The importance of reforming civil law in formerly socialist legal systems // International Comparative Jurisprudence. 2015. No. 1. Р. 24–32.

4. Гражданский кодекс Республики Казахстан (общая часть) от 27 декабря 1994 года № 268-XIII // Ведомости Верховного Совета Республики Казахстан. – 1994. – № 23–24 (приложение).

5. Гражданский кодекс Республики Казахстан (особенная часть) от 1 июля 1999 года № 409 // Ведомости Парламента Республики Казахстан. – 1999. – № 16–17. – Ст. 642.

6. Конституция Республики Казахстан принята на республиканском референдуме 30 августа 1995 года // Ведомости Парламента Республики Казахстан. – 1996. – № 4. – Ст. 217.

7. Перуашев А. Защиту всех форм собственности предложили закрепить в Конституции РК. URL: https://www.inform.kz/ru/zashitu-vseh-form-sobstvennosti-predlozhili-zakrepit-v-konstitutsii-rk-4e7d3f

8. Абди А. Историческое событие: жители Семея впервые выберут городского акима. URL: https://www.zakon.kz/sobytiia/6491257-istoricheskoe-sobytie-zhiteli-semeya-vpervye-vyberut-gorodskogo-akima.html

9. Послание Главы государства Касым-Жомарта Токаева народу Казахстана «Справедливый Казахстан: закон и порядок, экономический рост, общественный оптимизм». URL: https://www.akorda.kz/ru/poslanie-glavy-gosudarstva-kasym-zhomarta-tokaeva-narodu-kazahstana-spravedlivyy-kazahstan-zakon-iporyadok-ekonomicheskiy-rost-obshchestvennyy-optimizm-285014

10. Московчук А. Берик Асылов рассказал Токаеву о борьбе с коррупцией, пытками и возврате активов. URL: https://www.zakon.kz/politika/6490668-berik-asylov-rasskazal-tokaevu-o-borbe-s-korruptsieypytkami-i-vozvrate-aktivov.html

11. КазТАГ – Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев встретился с участниками Международного форума конституционного правосудия. URL: https://news.mail.ru/politics/67842771/?frommail=1&utm_partner_id=515

12. Геллатели Р. Гитлеровская «консенсусная диктатура» в 1933–1939 гг. / Перевод с английского А.С. Огановой // Научный журнал «Берегиня 777 Сова». – 2016. – № 4(31). – С. 128–139.

13. Проект Новой Конституции Республики Казахстан. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=ru

14. McGoldrick D. The compatibility off an Islamic // Islam and English Law: Rights, Responsibilities and the Place of Shari’a. Cambridge University Press, 2014. Р. 42–71.

15. Европейская конвенция о защите прав человека и основных свобод (г. Рим, 4.11.1950 г.). URL: https://www.coe.int/ru/web/compass/the-european-convention-on-human-rights-and-its-protocols

16. Пухта Г.Ф. Энциклопедия права / под ред. П. Карасевича – Ярославль: тип. Г. Фальк, 1872. – 99 с.

17. Solène Rowan. The new French law of contract // International and Comparative Law Quarterly. 2017. Vol. 66. Issue 4. Р. 805–831.

18. Хасенов М.Х. Реформирование гражданского законодательства в Европе: сравнительно-правовой обзор. Статья 1 // Кұқық және мемлекет. – 2020. – № 3–4(88–89). – С. 30–45.

19. Goetsch J. Änderungen im Bürgerlichen Gesetzbuch zum 1. Neues Vertragsrecht, 2022. URL: https://www.hoganlovells.com/en/publications/changes-to-the-german-civil-code-from-january-1-2022-newcontract-law_1

20. Basedow J. EU Private Law: Anatomy of a Growing Legal Order. Intersentia, 2021. 785 p.