«Әуе кемесін басқаруға кедергі келтіру» ұғымының дефинициясы мәселесіне

Бұл ғылыми мақаланың мақсаты «Әуе кемесін басқаруға кедергі келтіру» анықтамасының (Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 352-1-бабы) және бірыңғай түсіндірмесін әзірлеу және құқықтық талдау жасау болып табылады. Мақсаты: бұл әрекеттің «қоғамдық қауіпсіздік», «авиациялық қауіпсіздік» және «ұшу қауіпсіздігі» санаттары ішіндегі орнын зерттеу; оның халықаралық және ұлттық құқық бойынша классикалық «заңсыз араласу актілерімен» байланысын талдау; құқықтық олқылықты анықтау және анықтамасын тұжырымдау. Әдістеме – халықаралық конвенциялардың, қылмыстық және авиациялық заңнаманың, ғылыми әдебиеттердің нормаларын салыстырмалы-құқықтық, формальды-құқықтық және жүйелі талдау нормаларын қамтиды. Зерттеудің мәселесі – «Әуе кемесін басқаруға бөгеуіл жасау» ұғымының заңнамалық анықтамасының болмауын қамтиды, бұл – жаңа қылмыстық норманы құқықтық қолдану және бірыңғай түсіндіру үшін қауіп төндіреді. Талдау көрсеткендей, бұл аталған құрам заңсыз араласу актілерінің тізіміне кірмейді, бірақ ұшу кезінде экипаждың жұмысына тікелей кедергі келтіретін қасақана әрекеттердің тәуелсіз санатын білдіреді. Жұмыс нәтижесінде, ұшу қауіпсіздігіне қауіп төндіретін, әуе кемесін басқаруға бөгеуіл жасауды қоғамдық қауіп төндіретін қасақана құқыққа қайшы әрекеттердің салдары ретінде анықтау болып табылады. Теориялық маңызы – көлік қауіпсіздігін қорғау институтының тұжырымдамалық аппаратын әзірлеу. Практикалық маңызы – тұжырымдалған анықтаманы құқыққорғау органдары аралас құрамдарды шектеуде және іс-әрекеттерді саралауда пайдалана алады. Жаңа баптың енгізілуі – құқықтық ғылым мен құқық қорғау тәжірибесіндегі бар олқылықты толтырады. Оны тиімді енгізу үшін осы баптың шеңберінде ұсынылған анықтама қажет, ол сот тәжірибесіндегі бірізділікті арттырады және әуе көлігінің қауіпсіздігін қорғауды күшейтеді.

1. Концепция по продвижению в обществе идеологии закона и порядка на 2025–2030 годы от 1 апреля 2025 года. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2500000200 (дата обращения: 03.12.2025)

2. Токаев К.К. Послание Президента Республики Казахстан «Казахстан в эпоху искусственного интеллекта: актуальные задачи и их решения через цифровую трансформацию» от 08 сентября 2025 года. URL: https://www.akorda.kz/ru/poslanie-glavy-gosudarstva-kasym-zhomarta-tokaeva-narodu-kazahstana-kazahstan-v-epohu-iskusstvennogo-intellekta-aktualnye-zadachi-i-ih-resheniya-cherez-cifrovuyutransformaciyu-885145 (дата обращения: 03.12.2025)

3. Акимжанов Т.К. Профилактика правонарушений как главное направление противодействия современной преступности в Республике Казахстан // Вестник Актюбинского юридического института МВД Республики Казахстан им. М. Букенбаева. – 2024. – № 1(14). – С. 39–45.

4. О национальной безопасности Республики Казахстан: Закон Республики Казахстан от 6 января 2012 года № 527-IV. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1200000527 (дата обращения: 03.12.2025)

5. О концепциях общественной и экологической безопасности Республики Казахстан: Распоряжение Президента Республики Казахстан от 30 апреля 1996 года № 2967. Утратило силу распоряжением Президента Республики Казахстан от 5 апреля 2011 года № 471. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/N960002967_ (дата обращения 03.12.2025)

6. Амандыкова С.К. Конституционно-правовые основы национальной безопасности Республики Казахстан // Вестник Карагандинского университета. Серия: Право. – 2012. – № 2(66). – С. 3–8.

7. Казахстан готовится завершить расследование крушения самолета AZAL в Актау. Tengrinews.kz. URL: https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazahstan-gotovitsya-zavershit-rassledovanie-krusheniya587130/?ysclid=mipwb5xd47640251691 (дата обращения: 03.12.2025)

8. Об использовании воздушного пространства Республики Казахстан и деятельности авиации: Закон Республики Казахстан от 15 июля 2010 года № 339-IV. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z100000339_ (дата обращения: 03.12.2025)

9. Elisov L., Ovchenkov N., Gorbanchenko V. The Paradoxes of Aviation Security and Some Approaches to their Formal Description // Transportation Research Procedia. 2021. Vol. 54. P. 726–732.

10. Мошняга Л.В., Єрмоленко-Князєва Л.С. Акти незаконного втручання в діяльність цивільної авіації: теоретико-правовий аналіз // Правовий часопис. –2024. – № 1. – С. 60–64.

11. Документ ИКАО №7300/9 Приложение 17 к Конвенции о международной гражданской авиации от 7 декабря 1944 года. URL: http://mtc.gov.kz/images/stories/contents/an17_ru.pdf (дата обращения: 03.12.2025)

12. Alnuaimi A.A.S., Sharif S.M. Unlawful Interference and Airport Economics: A Conceptual Framework for Enhancing Employee Awareness at Abu Dhabi International Airport // International Journal of Academic Research in Economics and Management Sciences. 2025. Vol. 14(2). P. 140–166.

13. Малеев Ю.Н. Акты незаконного вмешательства в деятельность гражданской авиации. Понятийно-терминологический аппарат // Советский ежегодник международного права. – 1973. – С. 249–257.

14. Конюхова А.С. Акты незаконного вмешательства в деятельность гражданской авиации: система понятий и правовая природа деяний (международно-правовой аспект) // Вестник Московского университета. Серия 11: Право. – 2013. – С. 107–117.

15. Dayetova A.A., Seraliyeva A.M. Historical essay on the formation of legal norms in the field of air traffic safety or operation of air transport // Scientific and practical journal ESJL. 2024. No. 1(6). P. 74–82.

16. Ожегов С. Толковый словарь русского языка. URL: https://dic.academic.ru/dic.nsf/ogegova/172398?ysclid=mja7cbj55g94087430 (дата обращения: 17.12.2025).

17. Ölçen O. Securitization and Unlawful Interferences in Civil Aviation // International Journal of Entrepreneurship and Management Inquiries. 2025. Vol. 9(17). P. 136–143.

18. Павлов И.И., Павлова М.С., Гусельников И.А., Тагаков С.С. Общее понятие о помехе в инвариантных системах передачи информации // Colloquium-journal. – 2018. – № 11(22). – Ч. 6. – С. 64–66.

19. Morales-Ferre R., Richter Ph., Falletti E., Fuente A., Lohan E.S. A Survey on Coping with Intentional Interference in Satellite Navigation for Manned and Unmanned Aircraft // IEEE Communications Surveys & Tutorials. 2020. Vol. 22. No. 1(1Q). P. 249–291.

20. Annex 14 to the Convention on International Civil Aviation. Aerodromes. Volume I. Aerodrome Design and Operations. Ninth Edition. July 2022: Standard by International Civil Aviation Organization. URL: https://www.bazl.admin.ch/dam/de/sd-web/PzvzqQpFptul/icao_annex_14_aerodromesvolumei-aerodromedesignandoperations.pdf (accessed: 30.12.2025)