Радиоактивті материалдарды Қазақстан шекарасы арқылы заңсыз өткізудің криминологиялық аспектілері

Ғылыми зерттеу Қазақстан шекарасы арқылы радиоактивті материалдарды заңсыз өткізудің ауқымын, себептік кешенін және бақылау тетіктерін кешенді сипаттайды. Мақсаты, 2015–2024 жж. 27 қылмыстық іс пен IAEA ITDB деректеріне сүйене отырып, құбылыстың криминологиялық қырларын ашу, алдын алу және жолын кесу шараларын ұсыну. Ғылыми және практикалық маңызы бойынша Қазақстан контексінде жүйелі эмпирикалық база қалыптастырып, саясат пен құқық қорғау практикасын дәлелді шешімдермен қамтамасыз ету. Зерттеуде келесі әдіснама, яғни салыстырмалы-құқықтық, статистикалық, құжаттық және контентталдау; IAEA NSS–15 бойынша graded approach және тежегіш әсер индексін (DI) есептеу. Негізгі нәтижелер – шекарадағы анықтау инфрақұрылымының біркелкі еместігі және көпбуынды транзиттік маршруттар анықталды; типология (радиологиялық көз ұрлығы, уран концентраты, «аралас» есірткі-радиоактивті арналар) ұсынылды; қолданыстағы санкциялардың DI «төмен» деңгейде екенін көрсеттік. Сонымен қатар, 2027 жылға дейін портал-мониторларды 40-тан 75-ке арттыру, аса қауіпті изотоптарға 10–15 ж., ҰҚТ үшін 12–18 ж. шегін дегі дифференциация, бірыңғай деректер платформасы мен кадр даярлығын күшейту қажет. Қазақстан ғылымына қосылатын үлесі, Қазақстан үшін тұңғыш рет жүйелі типология, DI-бағалау және 2025–2027 жж. іске асыру картасы әзірленді. Практикалық мәні: шекаралық бақылауды жаңғырту, ведомствоаралық үйлестіру және өңірлік ынтымақтастыққа бағытталған нақты ұсыныстар беріледі.

1. Ракишев А.Д. Криминология и безопасность: проблемы и решения в сфере ядерной безопасности в Казахстане // Журнал криминологии и правосудия. – 2020. – № 12(3). – С. 45–60.

2. Henderson S. Central Asia: A Nuclear–Terrorism Nexus? URL: https://rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/central-asia-nuclear-terrorism-nexus (accessed: 12.09.2025)

3. IAEA Incident and Trafficking Database (ITDB) Factsheet. URL: https://www.iaea.org/sites/default/files/22/01/itdb-factsheet.pdf (accessed: 12.09.2025)

4. Aben D. Kazakhstan to Expand Regional Nuclear Security Cooperation // ERI. URL: https://www.eurasian-research.org/publication/kazakhstan-to-expand-regional-nuclear-security-cooperation/ (accessed: 12.09.2025)

5. Kassenova T. Atomic Steppe: How Kazakhstan Gave Up the Bomb. CA: Stanford University Press, 2022. 362 p.

6. McLaughlin M. The Evolution of Counter-Nuclear Smuggling Partnerships in Central Asia // Journal of Nuclear Materials Management. 2018. No. 47(1). P. 29–40.

7. Қазақстан Республикасының электр энергетикасы саласын дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын бекіту туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 28 наурыздағы № 263 қаулысы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000263 (өтініш берілген күн: 12.09.2025)

8. ҚР Энергетика министрлігі. «Ядролық саланы 2050 жылға дейін дамыту стратегиясы» (баспасөзхабарламасы, 28.02.2025). URL: https://www.atomic-energy.ru/news/2025/02/28/153946 (өтініш берілген күн: 12.09.2025)

9. UNODC Programme for Central Asia 2022–2025. 38 p. URL: https://www.unodc.org/roca/uploads/documents/UNODC_Programme-2022-2025/Signed_UNODC_Programme_EN_02.12.21.pdf (accessed: 12.09.2025)

10. Incident and Trafficking Database (ITDB). URL: https://www.iaea.org/resources/databases/itdb? (accessed: 12.09.2025)

11. Arystanov K. International Collaboration on Radiological Threat Reduction in Central Asia // Journal of Security Studies. 2021. No. 29 (4). P. 55–74.

12. Bessmertnaya Y. Strengthening Border Security in the Eurasian Economic Union: Challenges and Prospects // Eurasian Law Journal. 2020. No. 35 (2). P. 18–30.

13. В КНБ рассказали о задержании «Ядерных контрабандистов». URL: https://tengrinews.kz/crime/v-knb-rasskazali-o-zaderjanii-yadernyih-kontrabandistov-443056 (дата обращения: 12.09.2025)

14. More than 145 Reports Added to IAEA Incident and Trafficking Database in 2024. URL: https://www.iaea.org/newscenter/pressreleases/more-than-145-reports-added-to-iaea-incident-and-trafficking-databasein-2024? (accessed: 12.09.2025)

15. Building Capacity for Nuclear Security. 65 р. URL: https://www-pub.iaea.org/MTCD/Publications/PDF/P1764_web.pdf? (accessed: 11.06.2025)

16. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексi: 2014 ж. 3 шiлдедегі № 226-V ҚРЗ. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1400000226 (өтініш берілген күн: 12.09.2025).

17. Асылов Н.А. Проблемы контроля за перемещением радиоактивных материалов в Центральной Азии: Казахстанский опыт // Международный журнал по вопросам безопасности. – 2021. – № 5 (2). – С. 30–42.

18. Zhdanova N. The trafficking control of fissile and radioactive materials in Kazakhstan. Tuednaem. 2001. P. 323–327.

19. Tumanshiyev D., Issova L., Abduali M. The Geopolitical Significance of Kazakhstan’s Uranium Reserves in the Global Security System // International Relations and International Law Journal. 2024. No. 108(4). P. 4–13. DOI: 10.26577/IRILJ.2024.v108-i4-a1

20. Azimzhanova A. Kazakhstan conducts operations. Minister of Finance comments on traffic jams at the border with Kyrgyzstan. URL: https://kz.kursiv.media/en/2023-12-13/kazakhstan-conducts-operationsminister-of-finance-comments-on-traffic-jams-at-the-border-with-kyrgyzstan/? (accessed: 12.09.2025)