Қылмыстық құқықтағы жазаны жеңілдету және ауырлату институттарының тиімділігі

Бұл мақала Қазақстан Республикасының қылмыстық құқығындағы жазаны жеңілдету және ауырлату институттарының тиімділігін кешенді ғылыми талдауға арналған. Зерттеу тақырыбының өзектілігі жаза тағайындау практикасының біркелкі еместігімен, соттардың дискрециялық өкілеттіктерінің кеңеюімен және жаза индивидуализациясын қамтамасыз ету қажеттілігімен айқындалады. Зерттеудің мақсаты – жазаны жеңілдету және ауырлату институттарының қылмыстық-құқықтық табиғатын ашу, олардың жаза тағайындау процесіне ықпалын бағалау және құқық қолдану тәжірибесіндегі тиімділігін анықтау. Жұмыстың негізгі идея сы аталған институттардың тиімділігі оларды формалды қолданумен емес, мазмұндық және уәжді бағалауға негізделуі тиіс деген тұжырымға сүйенеді. Зерттеудің ғылыми және практикалық маңыздылығы жазаны индивидуализациялау мәселелерін жүйелі түрде зерделеуімен және сот практикасын жетілдіруге бағытталған ұсыныстар ұсынуымен айқындалады. Әдіснамалық негізін формальды-құқықтық, жүйелік талдау, салыстырмалы-құқықтық және статистикалық әдістер құрайды. Зерттеу нәтижелері жеңілдету және ауыр лату мән-жайларының жазаға ықпалы біркелкі емес екенін, ал олардың формалды қолданылуы жаза әділеттілігі қағидатын әлсірететінін көрсетті. Зерттеудің құндылығы қылмыстық құқықтағы жаза тағайындау тетіктерін жетілдіруге қосқан үлесінде, ал практикалық мәні – сот практикасын біріздендіру және қылмыстық саясаттағы теңгерімді қамтамасыз ету мүмкіндігінде көрініс табады.

1. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. 2014 ж. 3 шілде, № 226 V ҚРЗ. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1400000226 (өтініш берілген күн: 12.01.2026)

2. Кулбаева М.М. Уголовное право Республики Казахстан (Общая часть). – Караганда: ИП «LPZhasulan», 2021. – 272 с.

3. Нуртаев Р.Т. Актуальные проблемы соблюдения принципов уголовного права // Вестник Института законодательства РК. – 2017. – № 1(46). – С. 128–135.

4. «Қылмыстық жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 25 маусымдағы № 4 нормативтік қаулысы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P150000004S (өтініш берілген күн: 12.01.2026)

5. Бижанова А., Османова Г., Тұрлыханқызы Қ. Қылмыстық жаза, оның мақсаттары жайлы // Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық унивеситетінің Хабаршысы. Құқық сериясы. – 2022. – Т. 139. – № 2. – Б. 88–99. DOI: 10.32523/2616-6844-2022-139-2-88-99

6. Uhl A., Mamak K. Are sentencing disparities unavoidable? Lessons from centralized judicial training // Journal of Criminal Justice. 2026. Vol. 102. P. 102582. DOI: 10.1016/j.jcrimjus.2025.102582.

7. Berryessa C.M., de Vel-Palumbo M., Caliman C.R., Baczuk M. Honesty as a “communicative tool” in sentencing: A study of judges in the U.S. and Australia // Journal of Criminal Justice. 2026. Vol. 102. P. 102575. DOI: 10.1016/j.jcrimjus.2025.102575.

8. Guilfoyle E., Pina-Sánchez J. Racially Determined Case Characteristics: Exploring Disparities in the Use of Sentencing Factors in England and Wales // The British Journal of Criminology. 2025. Vol. 65. Issue 2. P. 241–260. DOI: 10.1093/bjc/azae039

9. Thomaidou M.A., Berryessa C.M. Bio-behavioral scientific evidence alters judges’ sentencing decisionmaking: A quantitative analysis // International Journal of Law and Psychiatry. 2024. Vol. 95. P. 102007. DOI: 10.1016/j.ijlp.2024.102007.

10. Alimardani A. An empirical study of the use of neuroscience in sentencing in New South Wales, Australia // Frontiers in Psychology. 2023. Vol. 14. DOI: 10.3389/fpsyg.2023.1228354

11. Smith D., Bjerregaard B., Krupa J.M., Cochran J.K., Fogel S.J. Exploring the effects on capital punishment sentencing of aggravating and mitigating factors that are not accepted // Journal of Criminal Justice. 2025. Vol. 96. P. 102342. DOI: 10.1016/j.jcrimjus.2024.102342.