Халықаралық құқық және ұлттық заңнама контекстіндегі «діни экстремизм» түсінігі

Мақалада қоғамның көпұлтты және көпконфессиялы құрылымымен зайырлы, демократиялық және құқықтық мемлекет ретіндегі халықаралық құқық пен Қазақстан Республикасының ұлттық заңнамасына қатысты «діни экстремизм ұғымы талданады. Ғылыми әдебиеттерде және нормативтік-құқықтық актілерде Діни экстремизмнің жалпыға бірдей танылған анықтамасының жоқтығы байқалады, бұл ар-ұждан бостандығы мен қоғамды деструктивті діни идеологиялардан қорғау қажеттілігі арасындағы тепе-теңдікті сақтауды қиындатады. Зерттеудің әдіснамалық негізін Қазақстан Республикасы Конституциясының ережелеріне, Қылмыстық кодекстің және Ұлттық қауіпсіздік туралы заңнаманың нормаларына, сондай-ақ БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қарарларын, Еуропа Кеңесінің, ТМД, ИЫҰ және ШЫҰ құжаттарын қоса алғанда, әмбебап және өңірлік ұйымдардың халықаралық-құқықтық актілеріне сүйене отырып, формальды-құқықтық әдіс, салыстырмалы-құқықтық әдіс және пәнаралық тәсіл құрайды. Халықаралық құқықта терминологиялық тұрғыдан «зорлық-зомбылық экстремизмі» категориясы басым екендігі көрсетілген, ал «діни экстремизм» ұғымы нақты ресми бекітілмеді, дегенмен ол іс жүзінде оның формаларының бірі ретінде қарастырылады және халықаралық терроризммен тығыз байланысты. Халықаралық діни экстремизмге қарсы іс-қимылдың арнайы халықаралық-құқықтық институтын қалыптастырудың және БҰҰ шеңберінде жекелеген халықаралық конвенцияны әзірлеудің орындылығы негізделеді. Қорытынды нәтиже ретінде халықаралық және ұлттық құқықтың қорғалатын объектілеріне қарсы бағытталған және діни-зорлық-зомбылық идеологиясының ықпалымен жасалатын қасақана қылмыстық әрекеттердің жиынтығы ретінде діни экстремизмнің авторлық анықтамасы ұсынылады.

1. Constitution of the Republic of Kazakhstan. Adopted at the national referendum on August 30, 1995. Resolution of the Constitutional Council of the Republic of Kazakhstan dated December 21, 2001, no. 18/2 (latest version), https://adilet.zan.kz (accessed: 28.10.2020)

2. Criminal Code of the Republic of Kazakhstan dated July 3, 2014, no. 226-V (latest version), https://adilet.zan.kz (accessed: 28.10.2020)

3. Law of the Republic of Kazakhstan “On National Security” dated January 6, 2012, no. 527-IV (latest version), https://adilet.zan.kz (accessed: 28.10.2020)

4. Rapoport D.C. The Four Waves of Modern Terrorism. Georgetown University Press, 2004. 238 p.

5. Sho M.N. International Law. Vol. 1. Almaty: National Translation Bureau, 2019. 584 p.

6. Bekbosynov E.T. Issues of Countering Religious Extremism in International Legal Regulation. PhD diss. (International Law). Astana, 2011. 134 p.

7. Ibrayeva A.S., et al. Legal Framework for External Security of the Republic of Kazakhstan // International Journal of Electronic Security and Digital Forensics. 2022, vol. 14, no. 2.

8. Large Law Dictionary. National Legal System (accessed: 25.06.2024)

9. UN Security Council. Resolution 1373 (2001), September 28, 2001 (accessed: 25.06.2024)

10. Alimkulov Y., et al. Examining the Potential Association between Perceived Life Expectations and Violent Behaviors // Journal of Criminal Justice. 2022, vol. 82, рр. 125–131.

11. Mukashev A.G. On the Concept of Narcotics Addiction // Pedagogical Bulletin of Kazakhstan. 2010, no. 1, рр. 54–62.

12. UN Security Council. Resolution 2354 (2017), May 24, 2017. (accessed: 25.06.2024)

13. European Convention for the Suppression of Terrorism. Strasbourg, January 27, 1977. (accessed: 25.06.2024)

14. Decision on the Concept of Cooperation of the CIS Member States in Combating Terrorism and Extremism dated August 25, 2005 (latest version), https://adilet.zan.kz (accessed: 28.10.2020)

15. Law of the Republic of Kazakhstan “On Ratification of the Shanghai Cooperation Organization Convention on Countering Extremism” dated February 18, 2020, no. 303-VI (latest version), https://adilet.zan.kz (accessed: 28.10.2020)

16. Law of the Republic of Kazakhstan “On Combating Extremism” dated February 18, 2005, no. 31 (latest version), https://adilet.zan.kz (accessed: 28.10.2020)

17. Law of the Republic of Kazakhstan “On Combating Extremism” dated February 18, 2005, No. 31 (latest version), https://adilet.zan.kz (accessed: 28.10.2023)

18. Akhmetov E.B. (ed.) Collection of Normative Legal Acts on Combating International Terrorism and Extremism. Almaty: Raritet, 2007. 330 p.

19. Law of the Republic of Kazakhstan “On Combating Extremism” dated February 18, 2005, no. 31 (latest version), https://adilet.zan.kz (accessed: 17.02.2026)

20. Akimzhanov T.K., Koshkinbaeva A.S. On the Reasons for the High Latency of Modern Organized Crime in the Republic of Kazakhstan // Eurasian Scientific Journal of Law. 2025, no. 2(11), pp. 45–52. DOI: 10.46914/2959-4197-2025-1-2-45-52