Халықаралық ғарыш құқығының шарттық негіздері және олардың Қазақстан үшін өзектілігі: құқықтық күрделіліктер, іске асыру мәселелері және реформалардың келешегі

Бұл мақалада халықаралық ғарыш құқығының қалыптасуы мен дамуы, сондай-ақ оның негізгі қағидаттары мен өзекті мәселелері талданады. Халықаралық ғарыш құқығының негізгі тіректері – ғарыш кеңістігін бейбіт мақсатта пайдалану, иемденбеу қағидаты және бүкіл адамзаттың игілігі үшін халықаралық ынтымақтастық. Зерттеу жеке ғарыш қызметін кеңейту, ғарыш ресурстарын пайдалану, экологиялық қауіпсіздік және ғарышты әскери мақсатта пайдалану тәуекелдері сияқты жаңа қиындықтарға бағытталған. Сонымен қатар, онда Қазақстанның халықаралық ғарыш келісімшарттарына қатысу деңгейі және оларды ұлттық құқықтық жүйеде енгізу бағаланады, Байқоңыр ғарыш айлағының ерекше мәртебесі, 2012 жылғы ұлттық ғарыш заңнамасындағы олқылықтар және реттеуші тетіктердің жеткіліксіздігі талданады. Салыстырмалы құқықтық әдіс пен халықаралық тәжірибеге сүйене отырып, мақалада Қазақстанның халықаралық ғарыш құқығын толық сақтауын қамтамасыз етуге, ұлттық ғарыш басқару жүйесін жетілдіруге және елдің жауапты ғарыш мемлекеті ретіндегі рөлін нығайтуға бағытталған нақты ұсыныстар берілген.

1. Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space, including the Moon and Other Celestial Bodies, 27 January 1967, entered into force 10 October 1967 // United Nations Treaty Series. 1967. Vol. 610. No. 8843. P. 205.

2. Agreement on the Rescue of Astronauts, the Return of Astronauts and the Return of Objects Launched into Outer Space, 22 April 1968, entered into force 3 December 1968 // United Nations Treaty Series. 1968. Vol. 672. No. 9574. P. 119.

3. Convention on International Liability for Damage Caused by Space Objects, 29 March 1972, entered into force 1 September 1972 // United Nations Treaty Series. 1975. Vol. 961. No. 13810. P. 187.

4. Convention on Registration of Objects Launched into Outer Space, 14 January 1975, entered into force 15 September 1976 // United Nations Treaty Series. 1977. Vol. 1023. No. 15020. P. 15.

5. Agreement Governing the Activities of States on the Moon and Other Celestial Bodies, 18 December 1979, entered into force 11 July 1984 // United Nations Treaty Series. 1985. Vol. 1363. No. 23002. P. 3.

6. United Nations General Assembly. Resolution 1472 (XIV). International Cooperation in the Peaceful Uses of Outer Space. 12 December 1959. URL: https://digitallibrary.un.org/record/665250 (accessed: 02.01.2026)

7. United Nations General Assembly. Resolution 1721 (XVI). International Co-operation in the Peaceful Uses of Outer Space. 20 December 1961. URL: UN Digital Library document (accessed: 02.01.2026)

8. Committee on the Peaceful Uses of Outer Space. Guidelines for the Long-term Sustainability of Outer Space Activities. A/AC.105/2018/CRP.20. New York, 2019. URL: https://www.unoosa.org/responsibilities/documents/AC105_CRP20_LTS_guidelines.pdfInt (accessed: 05.01.2026)

9. Inter-Agency Space Debris Coordination Committee (IADC). Space Debris Mitigation Guidelines. IADC-02-01. 2007. URL: https://www.iadc-home.org/documents-public/view/id/34 (accessed: 02.01.2026) 10 Закон Республики Казахстан от 6 января 2012 года № 528-IV «О космической деятельности». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1200000528 (дата обращения: 06.01.2026)

10. Constitution of the Republic of Kazakhstan. Adopted on 30 August 1995 (with amendments). URL: https://www.constitution.kz/en/ (accessed: 02.01.2026)

11. Agreement between the Republic of Kazakhstan and the Russian Federation on the Lease of the Baikonur Cosmodrome signed on 10 December 1994. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U950002195 (accessed: 02.01.2026)

12. Handbook of Space Law / ed. by F. von der Dunk, F. Tronchetti. Cheltenham: Edward Elgar Publishing, 2015. 1024 p.

13. Hobe S. Cologne Commentary on Space Law. Vol. I–III. Köln: Carl Heymanns Verlag, 2009–2015. 780 p.

14. Routledge Handbook of Space Law / ed. by R.S. Jakhu, P.S. Dempsey. London: Routledge, 2017. 640 p.

15. Soft Law in Outer Space: The Function of Non-binding Norms in International Space Law / ed. by I. Marboe. Vienna: Böhlau Verlag, 2012. 320 p.

16. Diederiks-Verschoor I.H.Ph., Kopal V. An Introduction to Space Law. 3rd ed. Alphen aan den Rijn: Kluwer Law International, 2008. 216 p.

17. Johnson C. Space Traffic Management and International Law: A Critical Review // Air and Space Law. 2020. Vol. 45. P. 155–176.

18. Blount P.J. Renovating Space: The Future of International Space Law // Denver Journal of International Law and Policy. 2011. Vol. 40. No. 1. P. 515–532.

19. United Nations Office for Outer Space Affairs. National Space Legislation Database: Kazakhstan. – URL: https://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/spacelaw/nationalspacelaw/kazakhstan.html (accessed: 21.11.2025)