Мемлекеттік қызметшілердің қызметтік әдеп нормаларын сақтауды бақылау жүйесіндегі әдеп жөніндегі уәкіл

Мақала Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметінде әдептілік қағидаттар мен стандарттардың сақталуын қамтамасыз етуге бағытталған мемлекеттік бақылау жүйесін талдауға арналған. Аталған жүйе мемлекеттік органдар қызметінің заңдылығын, адалдығын және оған деген қоғамдық сенімді нығайтудың негізгі құралы ретінде қарастырылады. Зерттеуде сыбайлас жемқорлықтың алдын алудағы, мүдделер қақтығысын болдырмаудағы және қызметтік өкілеттіктерді теріс пайдалануға жол бермеудегі әдептілік нормалардың маңызы айқындалады. Осы тұрғыда мемлекеттік қызметтің тұрақты әрі тиімді жұмыс істеуінде этиканың институционалдық рөлі ерекше мәнге ие екені көрсетіледі. Мемлекеттік бақылаудың институционалдық тетіктеріне айрықша назар аударылады. Атап айтқанда, әдеп жөніндегі уәкілдердің, кеңестердің, комиссиялардың және осы саладағы өзге де бақылаушы органдардың қызметі жан-жақты талданады. Сонымен қатар мемлекеттік бақылаудың нысандары мен әдістері қарастырылады. Олардың қатарына нормативтік-құқықтық реттеу, мемлекеттік қызметшілердің мінез-құлқына мониторинг жүргізу, қызметтік тексерулер өткізу және жауаптылық шараларын қолдану жатады. Бұл құралдардың өзара байланысымен практикалық тиімділігі ғылыми тұрғыда бағаланады. Зерттеу барысында мемлекеттік қызметте әдептілік және сыбайлас жемқорлыққа қарсы нормалардың сақталуын бақылау саласындағы шетелдік тәжірибе де зерделенеді. Халықаралық тәжірибені талдау ұлттық жүйені жетілдіру үшін қолдануға болатын озық тәсілдерді айқындауға мүмкіндік береді. Мақалада әдеп стандарттарының бұзылуын алдын алу, қызметтік мінез-құлық мәдениетін қалыптастыру, сондай-ақ мемлекеттік қызметшілердің құқықтық және этикалық сауаттылық деңгейін арттырудың маңыздылығы ерекше атап өтіледі. Мемлекеттік бақылаудың тиімділігі құқықтық, ұйымдастырушылық және тәрбиелік шаралардың өзара үйлесімділігіне, мемлекеттік қызметтің ашықтылығы мен есептілігіне тікелей байланысты екені тұжырымдалады. Зерттеу нәтижелері мемлекеттік қызмет саласында әдеп мәселелерін реттеу жүйесін және бақылау тетіктерін одан әрі жетілдіру барысында пайдаланылуы мүмкін.

1. «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 416-V Заңы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1500000416 (өтініш берілген күн: 03.03.2026)

2. «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметшілерінің әдептілік нормаларын және мінез-құлық қағидаларын одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2015 жылғы 29 желтоқсандағы № 153 жарлығы. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U1500000153 (өтініш берілген күн: 03.03.2026)

3. «Әдеп жөніндегі уәкілдердің қызметінің кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі Төрағасының м.а. 2017 жылғы 4 тамыздағы № 156 бұйрығы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1700015534 (өтініш берілген күн: 03.03.2026)

4. «2023 жылдың І жартыжылдығы бойынша Әдеп жөніндегі уәкілінің жұмысының есебі» / Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің ішкі мемлекеттік аудит комитеті. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/kvga/press/article/details/131533 (өтініш берілген күн: 04.03.2026)

5. Отчет о работе Уполномоченного по этике территориального департамента Комитета атомного и энергетического надзора и контроля Министерства энергетики Республики Казахстан по Северо-Казахстанской области за І полугодие 2024 года. URL: http://ishimochka.kz/index.php/2013-11-19-09-20-57/5492-otchet-o-rabote-upolnomochennogo-po-etike-za-i-polugodie-2024-goda (дата обращения: 04.03.2026)

6. Джаненова С. Этика на госслужбе: «презумпция невиновности», менталитет или миссия выполнима? Пять причин низкой эффективности института уполномоченных по этике. URL: https://vlast.kz/politika/23155-etika-na-gossluzbe-prezumpcia-nevinovnosti-mentalitet-ili-missia-vypolnima.html (дата обращения: 04.03.2026)

7. Джаненова С., Карибай А., Тлеухан Р. Успехи и барьеры в продвижении этики государственной службы в Казахстане: взгляд уполномоченных по этике // Мемлекеттік басқару және мемлекеттік қызмет. Халықаралық ғылыми-талдау журнал. Public administration and civil service. International scientific-analytical journal. – 2017. – № 3. – С. 29–40.

8. Давлетбаева Ж.Ж., Загребин А.В. Повышение роли этики государственных служащих в вопросах превенции коррупции в Республике Казахстан // Вестник Торайгыров университет. Серия гуманитарная. – 2020. – № 3. – С. 149–162.

9. Brown L. Government Ethics: A Comparative View // Journal of Public Affairs. 2020. Vol. 35. No. 1. P. 15–30. URL: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pa.1864 (accessed: 05.03.2026)

10. Taylor R. Ethics in Public Administration // Public Management Review. 2019. Vol. 21. No. 2. P. 200– 215. URL: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14719037.2018.1514671 (accessed: 05.03.2026)

11. Karlsson P. Nordic Ethics: A Model for Governance // Scandinavian Journal of Public Administration. 2021. Vol. 25. No. 4. P. 67–85. URL: https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/SJPA-09-2021-0057/full/html (accessed: 05.03.2026)

12. Quah J.S.T. Defying institutional failure: learning from the experiences of anti-corruption agencies in four Asian countries // Crime, Law and Social Change. 2010. Vol. 53. No. 1. P. 23–54. URL: https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=_ZqqdFAAAAAJ&citation_for_view=_ZqqdFAAAAAJ:kNdYIx-mwKoC (accessed: 05.03.2026)