Азаматтардың сайлау процестеріне қатысуы Қазақстан Республикасында демократияның қалыптасуының басты факторы ретінде

Бұл мақалада Қазақстан Республикасындағы сайлау процестеріне азаматтардың жеткіліксіз қатысу мәселесі қарастырылады, бұл саяси белсенділікке деген қоғамдық сұраныстың артуы (саяси абсентиизм) аясында жүзеге асады. Елдің демократиялық дамуы тұрғысынан азаматтардың сайлау процестеріне қатысуы демократиялық институттардың қалыптасуы мен нығаюындағы шешуші фактор болып табылады. Зерттеуде Қазақстан азаматтарының сайлауға қатысуының төмендігінің негізгі себептері, соның ішінде құқықтық хабардарлық пен сауаттылықтың жеткіліксіздігі, сайлау жүйесіне сенімсіздік, әлеуметтік-экономикалық факторлардың әсері және азаматтық қатысуды ынталандырудың тиімді тетіктерінің болмауы талданады. Бұл мәселелерді шешудің мүмкін жолдары қарастырылады, соның ішінде сайлау заңнамасын жаңғырту, сайлау рәсімдерінің ашықтығын арттыру, азаматтық қоғамның рөлін күшейту және мемлекеттік органдардың қоғамдық бақылауын күшейту. «Демократия», «меритократия» және «охлократия» ұғымдарының өзара байланысы тұрғысынан Қазақстандағы демократиялық процестерді теориялық тұрғыдан түсінуге ерекше назар аударылады. Онда демократиялық қағидаттар мен сайлау корпусының сапалық құрамына қойылатын талаптар арасындағы тепе-теңдікті табу үшін кейбір сайлау біліктіліктерін қайта қарау қажет деген қорытынды жасалады. Сонымен қатар, демагогтар мен тиімсіз менеджерлердің сайланбалы лауазымдарға сайлануын болдырмау үшін Қазақстан азаматтарының құқықтық сауаттылығын арттыру қажет деген қорытынды жасалды.

1. Авдеев Д.А. Избиратели как источник власти // Современное право. – 2015. – № 11. – С. 25–30.

2. Авдеев Д.А. Российский народ как субъект конституционного права // Конституционное и муниципальное право. – 2017. – № 11. – С. 14–17.

3. Ибраева А.С. и др. Теория государства и права: учебное пособие. – Алматы: Жеті Жарғы, 2017. – 344 с.

4. Schwanholz J., Rakers J. Unravelling the link between non-voting and political knowledge // Social Sciences & Humanities Open. 2026. Vol. 14. Article 1001129.

5. Конституция Республики Казахстан. Принята на общенациональном референдуме 30 августа 1995 года (утрачивает силу 1 июля 2026 г.). URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000 (дата обращения: 14.03.2026)

6. Конституция Республики Казахстан. Принята на общенациональном референдуме 15 марта 2026 года (вступает в силу 1 июля 2026 г.). URL: https://prg.kz/document/?doc_id=35502996 (дата обращения: 17.03.2026)

7. Конституционный закон Республики Казахстан «О республиканском референдуме» от 2 ноября 1995 г. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z950002592_ (дата обращения: 29.04.2026)

8. Аблажей Н.Н., Жанбосинова А.С. Избирательная кампания и родовое противостояние в Казахской АССР // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. – 2025. – Т. 70. – Вып. 2. – С. 421–444.

9. Платон. Государство. – СПб.: Азбука; Азбука-Аттикус, 2020. – 480 с.

10. Независимые наблюдатели фиксируют первые нарушения на референдуме. URL: https://vlast.kz/novosti/68702-nezavisimye-nabludateli-fiksiruut-pervye-narusenia-na-referendume.html (дата обращения: 17.03.2026)

11. Об итогах голосования на республиканском референдуме 15 марта 2026 года. URL: https://www.election.gov.kz/rus/news/acts/index.php?ID=10117 (дата обращения: 17.03.2026)

12. Национальное бюро статистики Агентства Республики Казахстан по стратегическому планированию и реформам. URL: https://www.stat.gov.kz/ (дата обращения: 17.03.2026)

13. Публикация пользователя Майдан Сулейменов в социальной сети Facebook. URL: https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02RLxMmyy52LJ1dQE4zBVuCV7ihHti7zfwXJvzLYGX4H1mNeCvVMgJhUCWnkUmCHTgl&id=100078372746760(датаобращения:17.03.2026)

14. Жанузакова Л.Т. К вопросу о совершенствовании законодательства о референдуме // Вестник Института законодательства и правовой информации Республики Казахстан. – 2018. – № 1(50). – С. 19–26.

15. Конституционный закон Республики Казахстан «О выборах в Республике Казахстан» от 28 сентября 1995 г. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z950002464_ (дата обращения: 01.04.2026)

16. Douglass F. Reconstruction // The Atlantic. 1866. URL: https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1866/12/reconstruction/304561/ (дата обращения: 18.03.2026)

17. Мухамеджанов Э.Б. К вопросу об избирательных цензах кандидата в Президенты Республики Казахстан. URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=35702331 (дата обращения: 18.03.2026)

18. Дьяченко С.А. Особенности формирования и генезис института парламентаризма // Парламентаризм в независимом Казахстане: состояние и проблемы: материалы междунар.науч.-практ.конф. – Астана, 2001. – Астана, 2009. – С. 32–36.

19. Нурпеисов Е.К., Ауанасова А.М. Трансформация избирательной системы в Республике Казахстан // Вестник Института законодательства и правовой информации Республики Казахстан. – 2024. – № 1(76). – С. 13–22.

20. Государственный общеобязательный стандарт общего среднего образования. Утвержден Приказом министра просвещения Республики Казахстан от 3 августа 2022 года № 348. URL: https://adilet.zan.z/rus/docs/V2200029031 (дата обращения: 18.03.2026)