Діни сенім бостандығын қамтамасыз етудің мемлекеттік-конфессиялық үлгілері

Бұл мақалада қазіргі саяси-құқықтық жүйелердегі мемлекеттік-конфессиялық қатынастардың түрлері және олардың жеке адамның діни сенім бостандығын жүзеге асыруына әсері жан-жақты талданады. Мемлекет пен діни бірлестіктердің өзара іс-қимылының зайырлылық, авторитарлық бақылау, кооперативтік модель сияқты негізгі үлгілерінің жіктелуі мен сипаттамасына ерекше назар аударылады. Олардың әртүрлі елдердегі, соның ішінде еуропалық мемлекеттер мен бұрынғы кеңестік республикалардағы көріністері, посттоталитарлық кезеңдегі діни саясаттың нақты дамуына баса назар аударылады. Қоғамдық-саяси тұрақтылықты, ұлттық қауіпсіздікті, азаматтық бірегейлікті нығайту тұрғысында автор діни саясатты талдаудың және мемлекеттік-конфессиялық қарым-қатынастарды институттандырудың маңыздылығын атап көрсетеді. Автор «дәстүрлі дін» және «мемлекеттік дін» ұғымдарының құқықтық және әлеуметтік-мәдени түсіндірмесін қарастырып, олардың көпұлтты және көпконфессиялы қоғамдарда қолданылу күрделілігін зерттейді. Мемлекеттік-конфессиялық қарым-қатынастар үлгілерінің типологиясы әсіресе айқын көрінетін діни институттар мен қоғам арасындағы өзара іс-қимылдың тарихи сипатымен анықталады деген тезиске ерекше назар аударылады. Түрлі мысалдарды талдай отырып, автор адам құқығы, плюрализм және өзара сыйластық қағидаттарына негізделген теңгерімді және тиімді діни саясатты әзірлеу кезінде мәдени-тарихи контекстті ескеруді ұсынады.

1. Жұмағалиқызы Қ. Бірлік пен әралуандыққа қарсы әрекеттерге жол берілмейді – Тоқаев // Egemen.kz. – 2025. URL: https://egemen.kz/article/395305-birlik-pen-araluandyqqa-qarsy-areketterge-dgolberilmeydi-toqaev (өтініш берілген күн: 04.06.2026)

2. Roberts C.K. Freedom of Religion or Belief in the European Convention on Human Rights: AReappraisal. Cambridge: Cambridge University Press, 2023. DOI:10.1017/9781009217959

3. Подопригора Р.А. Государственные и религиозные организации (административно-правовые вопросы): монография. – Алматы: Аркаим, 2002. – 324 с.

4. Weaver K. The Concept of Secularism in Comparative Constitutional Law // Southwestern Law Review. 2025. URL: https://www.swlaw.edu/sites/default/files/2025-02/K%20Weaver%20Article.pdf (accessed: 04.06.2026)

5. Конституция Соединенных Штатов Америки. 1787 г. URL: https://www.hist.msu.ru/ER/Etext/cnstUS.htm (дата обращения: 04.06.2026)

6. Schragger R., Schwartzman M., Tebbe N. Reestablishing Religion // University of Chicago Law Review. 2025. Vol. 92. P. 199. URL: https://ssrn.com/abstract=4733156 (accessed: 04.06.2026)

7. Конституция Итальянской Республики. 1947 г. URL: https://legalns.com/download/books/cons/italy.pdf (дата обращения: 04.06.2026)

8. Ferrari S. The Emerging Pattern of Church and State in Western Europe: The Italian Model // BYU Law Review. 1995. No. 2. P. 421–450. URL: https://digitalcommons.law.byu.edu/lawreview/vol1995/iss2/4 (accessed: 04.06.2026)

9. Hunter-Henin M. Religious Neutrality at Europe’s Highest Courts: Shifting Strategies // Oxford Journal of Law and Religion. 2022. Vol. 11. No. 1. P. 23–46. DOI: 10.1093/ojlr/rwac012

10. Онлашева Ж. Религия в современном мире: зарубежный опыт и Казахстан: монография. – Астана, 2009. – 201 с. URL: https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1109254&simple=true

11. Strhan A., Lee L., Shillitoe R. Becoming Humanist: Worldview Formation and the Emergence of Atheist Britain // Sociology of Religion. 2024. Vol. 85. No. 4. P. 454–481. DOI: https://doi.org/10.1093/socrel/srad050.

12. Ильясов К.Т. The reflection of religious belief and the legal regulation of the activities of religious associations in the norms of customary law // Е.А. Бөкетовтің ғылыми көкжиектері: материалы Международной научной конференции, посвященной 100-летию академика Е.А. Букетова. – Караганда: Изд-во Карагандинского университета имени академика Е.А. Букетова, 2025. – С. 398–400.