Қазақстан Республикасында жеке тұлғаларды несиелендіруді құқықтық реттеу: мәселелері мен жетілдіру жолдары

Мақала Қазақстан Республикасындағы тұтынушылық несиелендіруді құқықтық реттеудің қазіргі жайкүйі мен даму перспективаларын зерттеуге арналған. Халықтың шамадан тыс қарыздануы жағдайында бақылау тетіктерін қайта қарау және арнайы «Тұтынушылық несие туралы» Заңды қабылдау қажеттілігі негізделеді. Зерттеудің мақсаты – заңнамадағы кемшіліктерді анықтау және тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың ғылыми негізделген тәсілін қалыптастыру. Азаматтардың қаржылық тұрақтылығына кері әсер ететін мәселелерге жүйелі талдау жүргізілді. Микроқаржылық қызмет пен онлайн несиелендіру саласындағы құқықтық қайшылықтар, соның ішінде цифрлық алаяқтық тәуекелдері мен қашықтан сәйкестендіру тетіктерінің кемшіліктері зерделенді. Берешекті сотқа дейінгі реттеудің формалды сипатына, сондай-ақ қиын жағдайлар туындаған кезде кредитордың борышты қайта құрылымдау жөніндегі заңнамалық міндеттемесіне көшу қажеттілігіне ерекше назар аударылды. Салыстырмалы-құқықтық талдау аясында Өзбекстан Республикасында қарыздарды қолма-қол ақшасыз беру тәртібін белгілейтін заңнаманы іске асыру тәжірибесі зерттелді. Зерттеудің түйінді нәтижесі – құқықтық нормаларды бірыңғай заңнамалық актіге біріктіру қажеттілігін негіздеу. Бұл шара қаржылық операциялардың ашықтығын арттырып, азаматтардың төлем қабілеттілігін қорғаудың тиімді құқықтық тетіктерін қамтамасыз етеді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы несиелік қатынастарды цифрландыру жағдайында қарыз алушылардың құқықтарын қорғауға кедергі келтіретін нормативтік олқылықтарды анықтаудан көрініс табады. Зерттеудің практикалық маңыздылығы халықтың борыштық жүктемесін азайту мақсатында заңнаманы жетілдіру жөніндегі ұсыныстарды әзірлеумен айқындалады.

1. Официальная статистика Национального банка Республики Казахстан по кредитам экономике от банков второго уровня на начало 2025 года. URL: https://nationalbank.kz/ (дата обращения: 04.01.2026)

2. Официальная статистика Национального банка Республики Казахстан по кредитам, выданным банками второго уровня физическим лицам на потребительские цели, и ставкам вознаграждения по ним. URL: https://nationalbank.kz/ru (дата обращения: 04.01.2025)

3. Абжанов Д.К. Банковское право Республики Казахстан: Общая часть: учебное пособие. – Алматы: Жеті жарғы, 2007. – 640 с.

4. Зюзина Е.М., Черячукина Е.А. Потребительский кредит: понятие и особенности // Актуальные проблемы социально-гуманитарных наук: Сборник научных трудов по материалам Международной научно-практической конференции. В 6 частях. Белгород, 30 ноября 2017 года / Под общей редакцией Е.П. Ткачевой. Часть II. – Белгород: Общество с ограниченной ответственностью «Агентство перспективных научных исследований», 2017. – С. 61–64.

5. Карагусов Ф.С., Баишева Б.К. О концепции национальных электронных денег в Республике Казахстан // VIII Международная научно-теоретическая конференция «Худяковские чтения по финансовому праву». – Алматы: Каспийский общественный университет, 2021. – № 8. – С. 106–124.

6. Moroz S., Akimbekova S., Juchnevicius E. Legal Mechanisms for the Protection of Financial Service Consumer’s Rights in the Republic of Kazakhstan: A Comparative Analysis // Financial Law Review. 2025. P. 82–107.

7. Davola A., Querci I., Romani S. No Consumer Is an Island: Relational Disclosure as a Regulatory Strategy to Advance Consumer Protection Against Microtargeting // Journal of Consumer Policy. 2023. Vol. 46. P. 1–25.

8. Османов О.А. Об основных направлениях развития института потребительского кредитования // Юридический вестник Дагестанского государственного университета. – 2025. – Т. 54. – № 2. – С. 99–104.

9. Закон Кыргызской Республики от 28 октября 2025 года № 237 «О потребительском кредите». URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=39034931 (дата обращения: 04.01.2026)

10. Закон Республики Беларусь от 17 февраля 2025 года № 62-З «О потребительском кредите и потребительском микрозайме». URL: https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=H12500062 (дата обращения: 04.01.2026)

11. Закон Республики Узбекистан от 22 декабря 2005 года «О потребительском кредите». URL: https://lex.uz/docs/1004490 (дата обращения: 01.01.2026)

12. Директива Европейского парламента и Совета Европейского союза 2008/48/ЕС от 23 апреля 2008 года «О договорах потребительского кредитования». URL: https://base.garant.ru/2568907/ (дата обращения: 04.01.2026)

13. Елеусизова И.К. Некоторые вопросы правового мониторинга банковского законодательства Республики Казахстан // Вестник Института законодательства и правовой информации Республики Казахстан. – 2017. – № 2 (47). – С. 180–189.

14. Гукова А.В., Клопов В.Н. Реструктуризация задолженности как способ финансового оздоровления предприятия // Вестник Волгоградского государственного университета. Экономика. – 2006. – № 10. – С. 35–42.

15. Крицкий Н.В. Применение кредитными организациями такого инструмента как реструктуризация // Экономика и социум. – 2016. – № 12-1 (31). – С. 1587–1590.

16. Емелин А.В., Перов Б.Г. Правовые проблемы идентификации при дистанционном финансовом обслуживании физических лиц // Финансовый журнал. – 2020. – Т. 12. – № 5. – С. 59–74.

17. Гульм О.А. Потребительское кредитование в Республике Казахстан: проблемы и перспективы // Вестник Омского университета. Серия «Экономика». – 2007. – № 3. – С. 72 – 74.