Қазақстан Республикасының қылмыстық процесінде жасанды интеллект технологияларын пайдалану және құқықтық реттеу

Мақалада сот төрелігін цифрлық трансформациялау жағдайында Қазақстан Республикасының қылмыстық процесінде жасанды интеллектіні қолданудың құқықтық және практикалық аспектілері қарастырылады. Қолданыстағы қылмыстық-процестік заңнамада ЖИ-ді қолданудың шектері мен тәртібін, сондайақ алгоритмдік өңдеу нәтижелері үшін жауаптылық тетіктерін нақты айқындайтын арнайы нормалардың жеткіліксіздігі атап өтіледі. ЖИ-ді қолдануға байланысты негізгі ұғымдарды, процестік кепілдіктерді және шектеулерді нормативтік тұрғыдан бекіту қажеттілігіне ерекше назар аударылады. Осыған байланысты жасанды интеллект ұғымын бейінді заңнамамен байланыстыра отырып, Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 7-бабына енгізу негізделеді. Құқықтық реттеуді жетілдірудің екі бағыты ұсынылады: қолданыстағы нормаларға ішінара өзгерістер енгізу және қылмыстық сот ісін жүргізуде цифрлық технологиялар мен ЖИ-ді қолдануға арналған дербес бапты немесе тарауды әзірлеу. Ұсынылған шаралар технологиялық тиімділік, сот төрелігінің мүдделері және тұлғаның процестік кепілдіктерін сақтау арасындағы теңгерімді қамтамасыз етуге бағытталған.

1. Уголовно-процессуальный кодекс Республики Казахстан от 4 июля 2014 года. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1400000231 (дата обращения: 23.02.2026)

2. Закон ЕС о регулировании ИИ вступил в силу. 2024. URL: https://ru.euronews.com/next/2024/08/01/the-eu-ai-act-enters-into-force (дата обращения: 23.02.2026)

3. Закон Республики Казахстан от 17 ноября 2025 года № 230-VIII ЗРК «Об искусственном интеллекте». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2500000230 (дата обращения: 02.03.2026)

4. Susskind R.E. The Future of Law: Facing the Challenges of Information Technology. Oxford University Press, 1998. URL: https://www.amazon.com/Future-Law-Challenges-Information-Technology/dp/0198764960 (accessed: 02.03.2026)

5. Государственная программа «Цифровой Казахстан». Утв. постановлением Правительства Республики Казахстан от 12 декабря 2017 года № 827. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P1700000827 (дата обращения: 02.03.2026)

6. Концепция развития искусственного интеллекта на 2024–2029 годы. Утв. постановлением Правительства Республики Казахстан от 24 июля 2024 года № 592. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2400000592 (дата обращения: 02.03.2026)

7. Какие современные цифровые сервисы созданы в системе прокуратуры для населения и государства. 2023. URL: https://vecher.kz/ru/article/kakie-sovremennye-sifrovye-servisy-sozdany-v-sistemeprokuratury-dlia-naseleniia-i-gosudarstva.html (дата обращения: 02.03.2026)

8. Брюшко М. Искусственный интеллект помогает казахстанским судьям выносить приговоры. 2024. URL: https://rus.baq.kz/iskusstvennyy-intellekt-pomogaet-kazahstanskim-sudyam-vynositprigovory-300002163/ (дата обращения: 02.03.2026)

9. Судьям Казахстана помогает искусственный интеллект // Право.ru. 2023. URL: https://sud.gov.kz/rus/print/325231 (дата обращения: 02.03.2026)

10. Об успешном применении ИИ в судах Казахстана рассказали на совещании стран ШОС в Китае. 2025. URL: https://ru.sputnik.kz/20250425/ob-uspeshnom-primenenii-ii-v-sudakh-kazakhstana-rasskazali-nasoveschanii-chlenov-shos-v-kitae-52833037.html (дата обращения: 02.03.2026)

11. МВД и Генпрокуратура запускают AI-проект для расследований. 2025. URL: https://exclusive.kz/mvd-i-genprokuratura-zapuskajut-ai-proekt-dlja-rassledovanij/ (дата обращения: 02.03.2026)

12. Dressel J., Farid H. The accuracy, fairness, and limits of predicting recidivism // Science Advances. 2018. Vol. 4. No. 1. Article eaao5580. DOI: 10.1126/sciadv.aao5580.

13. Chouldechova A. Fair prediction with disparate impact: A study of bias in recidivism prediction instruments // Big Data. 2017. Vol. 5. No. 2. P. 153–163. DOI: 10.1089/big.2016.0047.

14. Конституция Республики Казахстан. 2026. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000 (дата обращения: 25.03.2026)

15. Европейская конвенция о защите прав человека и основных свобод (Рим, 4 ноября 1950 года). URL: https://www.coe.int/ru/web/compass/the-european-convention-on-human-rights-and-its-protocols (дата обращения: 02.03.2026)

16. Закон Республики Казахстан «О персональных данных и их защите» от 21 мая 2013 года № 94-V. URL: https://adilet.zan.kz/eng/docs/Z1300000094 (дата обращения: 02.03.2026)

17. Европейская этическая хартия об использовании искусственного интеллекта в судебных системах и окружающих их реалиях (Страсбург, 3–4 декабря 2018 года). URL: https://rm.coe.int/ru-ethicalcharter-en-version-17-12-2018-mdl-06092019-2-/16809860f4 (дата обращения: 02.03.2026)