Қазақстан Республикасының қылмыстық-процестік заңнамасындағы заң терминологиясы және аударма мәселелері

Бұл мақала Қазақстан Республикасының қылмыстық-іс жүргізу заңнамасы шеңберіндегі заң терминологиясын аудару дәлдігінің өзекті мәселелерін зерттеуге арналған. Сот ісін жүргізу тілі іргелі принципінің іске асырылуы және оның құқық қолдану сапасына әсері басты назарда болады. Жұмыстың мақсаты – заң терминдерінің ерекшеліктеріне кешенді талдау жасау, нормативтік құқықтық актілер мәтіндеріндегі олардың аударма кемшіліктерін анықтау және қылмыстық процесті лингвистикалық қамтамасыз етуді жетілдіру бойынша ғылыми негізделген ұсынымдар әзірлеу болып табылады. Зерттеудің ғылыми және практикалық маңыздылығы процеске қатысушылардың құқықтарын қорғау үшін мемлекеттік және орыс тілдеріндегі құқықтық нормалардың біркелкі түсіндірілуін қамтамасыз ету қажеттілігімен негізделеді. Зерттеу әдіснамасы жүйелі тәсілге негізделген және қазақ және орыс тілдеріндегі мәтіндердің түпнұсқалылығын салыстыруға арналған салыстырмалы-құқықтық әдісті, аударма ісі бойынша ғылыми әдебиеттерге контентталдауды, сондай-ақ ресми түсіндірме материалдары мен нормативтік құқықтық актілерді талдауды қамтиды. Кәсіби тілдің жүйелі сипаттамалары туралы қазіргі заманғы терминтану ережелері теориялық негіз болып табылды. Зерттеу нәтижесінде құқықтық ұғымдардың сөзбе-сөз аударылуы олардың заңдық мазмұнын жиі бұрмалайтыны, бұл заңдылық принципінің бұзылу қаупін тудыратыны анықталды. Осы зерттеу қорытындыларының практикалық маңыздылығы Қазақстан Республикасының Қылмыстық процестік кодексіне толықтырулар мен өзгерістер енгізу бойынша нақты ұсынымдар әзірлеуден тұрады. Терминологияны біріздендіру бойынша тұжырымдалған ұсыныстар заңнаманың ресми аударма сапасын арттыруға, нормаларды түсіндіру кезіндегі екіұштылықты жоюға және сотқа дейінгі тергеу органдары мен соттардың құқық қолдану қызметін жетілдіруге бағытталған.

1. Уголовно-процессуальный кодекс Республики Казахстан от 4 июля 2014 года (с изменениями и дополнениями по состоянию на 03.01.2026 г.). URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1400000231 (дата обращения: 31.05.2026)

2. Конституция Республики Казахстан, принята на республиканском референдуме 30 августа 1995 года (с изменениями и дополнениями по состоянию на 01.01.2023 г.). URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_ (дата обращения: 31.05.2026)

3. Международный пакт о гражданских и политических правах: принят резолюцией 2200 А (XXI) Генеральной Ассамблеи ООН от 16 декабря 1966 года. URL: https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/pactpol.shtml (дата обращения: 31.05.2026)

4. Гражданский процессуальный кодекс Республики Казахстан от 31 октября 2015 года (с изменениями и дополнениями по состоянию на 09.01.2026 г.). URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1500000377 (дата обращения: 31.05.2026)

5. Бергер О. История изучения термина: основные теоретические понятия терминоведения. – 2019. – 40 с. URL: https://digilib.phil.muni.cz/sites/default/files/pdf/143733.pdf (дата обращения: 31.05.2026)

6. Чиронова И.И. Теоретические основы анализа юридической терминологии. – 2017. URL: https://termincom.kz/articles/?id=31/?lang=kaz (дата обращения: 31.05.2026)

7. Зархина С.Э. У истоков национальной юрислингвистики – первая работа В.Д. Каткова // Юрислингвистика. – 2010. – № 1(12). URL: https://legallinguistics.ru/article/view/2038 (дата обращения: 31.05.2026)

8. Громова Н.С. Юридический термин в правовом поле и за его пределами // Міністерство освіти і науки, молоді та спорту України. – 2019. – Т. 13. – С. 5–9. URL: https://rusexpert.ru/public/statjy-pdf/Gromova2019.pdf (дата обращения: 31.05.2026)

9. Chan C.H.-Y. Mistranslation of Legal Terminology Reconsidered // Comparative Legilinguistics. 2017. Vol. 32. DOI: 10.14746/cl.2017.32.1. URL: https://bibliotekanauki.pl/articles/920818.pdf (дата обращения: 31.05.2026)

10. Cao D. Translating Law. Clevedon; Buffalo; Toronto: Multilingual Matters, 2007. 232 p.

11. Prieto Ramos F. Translating Legal Terminology and Phraseology: Between Inter-Systemic Incongruity and Multilingual Harmonization // Perspectives: Studies in Translation Theory and Practice. 2021. Vol. 29. P. 175–183. URL: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0907676X.2021.1849940 (дата обращения: 31.05.2026)

12. Matulewska A., Wagner A. Legal Translation as a Complex Cross-Cultural Process // International Journal for the Semiotics of Law. 2021. Vol. 34, No. 4. P. 1–16. DOI: 10.1007/s11196-020-09796-5.

13. Wilson P.E. Comparative Law Outside the Ivory Tower: An Interdisciplinary Perspective // Legal Studies. 2023. Vol. 43, Issue 4. P. 641–657. DOI: 10.1017/lst.2023.

14. Сафуани С. Нормативтік акт тілінің кейбір мәселелері: мемлекеттік тілдегі заң шығармашылығы тәжірибесінен // ҚР Заңнама және құқықтық ақпарат институтының хабаршысы. – 2019. – № 3(57). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/normativtik-akt-tilini-keybir-m-seleleri/viewer (өтініш берілген күн: 31.05.2026).

15. Смағұлов А., Садықов М. Заңнама тілінің тәлімгері // Заң газеті. – 2016. – № 144.

16. Борисова Л.А. О точности юридического перевода // Вестник ВГУ. Серия: Лингвистика и межкультурная коммуникация. – 2018. – № 3. – С. 141–145. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/otochnosti-yuridicheskogo-perevoda/viewer (дата обращения: 31.05.2026)

17. Аманжолова К.Б. Проблемы казахско-русского двуязычия и их интерпретация в трудах современных лингвистов // Ученые записки Новгородского государственного университета имени Ярослава Мудрого. – 2019. – № 7(25). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/problemy-kazahsko-russkogodvuyazychiya-i-ih-interpretatsiya-v-trudah-sovremennyh-lingvistov (дата обращения: 31.05.2026)

18. Жұмағали А. Проблемы аутентичности уголовного законодательства Республики Казахстан на казахском и русском языках. URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31267964 (дата обращения: 31.05.2026)