Жазаның соразмерлігі қылмыстық құқықтың қағидаты ретінде және оның Қазақстан Республикасында практикалық қолданылу мәселелері

Мақалада жазаның соразмерлігі қағидаты қылмыстық құқықтың негізгі элементі және Қазақстан Республикасында мемлекеттік репрессияны шектеу тетігі ретінде зерттеледі. Соразмерлікті түсінудің теориялық тәсілдері қарастырылады, оның ішінде ретрибутивтік, функционалдық және операциялық аспектілер, сондай-ақ олардың қазіргі қылмыстық-құқықтық саясаттың қалыптасуына ықпалы талданады. Ерекше назар жазаның соразмерлігі қағидатын жүзеге асырудың нормативтік негіздерін талдауға, атап айтқанда жазаны тағайындаудың жалпы қағидалары, сот практикасы және жоғары сот органдарының түсіндірмелері арқылы іске асырылуына аударылады. Құқық қолдану практикасының негізгі проблемалары анықталады, олардың қатарына сот уәждемесінің шаблондығы, жазаларды тағайындаудың біркелкі еместігі, неғұрлым жеңіл жаза нормаларын қолданудағы қиындықтар, сондай-ақ құқық бұзушылықтардың жиынтығы кезінде соразмерсіздік тәуекелдері жатады. Сонымен қатар жазаны орындау сатысының, оның ішінде шартты түрде мерзімінен бұрын босату мен пробацияның қылмыстық-құқықтық ықпалдың нақты қатаңдығына әсері талданады. Сот практикасын стандарттау, бас бостандығынан айыруға балама шараларды дамыту және жазаның әділдігін қамтамасыз ететін институционалдық кепілдіктерді күшейту арқылы соразмерлікті қамтамасыз ету тетіктерін жетілдіру қажеттілігі негізделеді. Зерттеу нәтижелері қылмыстық заңнаманы және сот практикасын жетілдіруде пайдаланылуы мүмкін. Жұмыстың практикалық маңызы жазаларды тағайындаудың тиімділігі мен болжамдылығын арттыруға бағытталған ұсыныстарды қалыптастыруда көрінеді.

1. Нормативное постановление Верховного суда Республики Казахстан от 25 июня 2015 года № 4 «О некоторых вопросах назначения уголовного наказания». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P150000004S (дата обращения: 12.01.2025)

2. Кодекс Республики Казахстан от 3 июля 2014 года № 226-V ЗРК «Уголовный кодекс Республики Казахстан». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1400000226. (дата обращения: 12.01.2025)

3. Уголовный кодекс Республики Казахстан: Кодекс Республики Казахстан от 03.07.2014 № 226-V ЗРК (с изменениями и дополнениями). URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1400000226/k226_.htm (дата обращения: 12.01.2025)

4. О судебном приговоре: нормативное постановление Верховного cуда Республики Казахстан от 20 апреля 2018 года № 4 (с изменениями и дополнениями). URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P180000004S (дата обращения: 23.01.2025)

5. Manikis M. The Principle of Proportionality in Sentencing: A Dynamic Evolution and Multiplication of Conceptions // Osgoode Hall Law Journal. 2022. Vol. 59. No. 3. P. 587–628. DOI: 10.60082/2817-5069.3812

6. Pina-Sánchez J., Linacre R. Refining the measurement of consistency in sentencing: A methodological review // International Journal of Law, Crimeand Justice. 2016. Vol. 44. P. 68–87. DOI: 10.1016/j.ijlcj.2015.06.001

7. Lovegrove A. Proportionality, Sentencing and the Multiple Offender: Towards a Numerical Framework // Punishment & Society. 2000. Vol. 2. No. 4. P. 453–469. DOI: 10.1177/146247400222281

8. Śliwiński E. Principle of proportionality as a threat to criminal-law-related fundamental rights // New Journal of European Criminal Law. 2023. Vol. 14. No. 3. P. 327–344. DOI: 10.1177/20322844231158

9. Mukasheva D., Tulkinbayev N., Prilutskaya M., Yessimova D., Stöver H. Behind bars: Understanding prisoner perception of penitentiary rehabilitation in Kazakhstan // International Journal of Law, Crime and Justice. 2024. Vol. 77. Article 100669. DOI: 10.1016/j.ijlcj.2024.100669.

10. Mitskaya E., Sarykulov K., Utarov K. On Manoeuvring Kazakhstan’s Criminal Law in Defining Torture and Other Cruel, Inhuman, and Degrading Treatment and Punishment // Access to Justice in Eastern Europe. 2025. Vol. 8. No. 1. P. 62–84. DOI: 10.33327/AJEE-18-8.1-a000102.

11. Bizhan N., Bekimbetov T., Persheyev A., Rahmetova G., Dairabayeva G. Features of Humanization of the Criminal Policy of Kazakhstan: Study of the Possibilities to Increase the Effectiveness of Punishments in the Context of International Experience // Journal of Advanced Research in Law and Economics. 2018. Vol. 9. No. 5 (35). P. 1604–1610. DOI: 10.14505//jarle.v9.5(35).11.

12. Конституция Республики Казахстан. Принята на республиканском референдуме 30 авг. 1995 г. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_ (дата обращения: 25.01.2025)

13. Об утверждении Концепции правовой политики Республики Казахстан до 2030 года. Указ Президента Республики Казахстан от 15 октября 2021 года № 674 (с изменениями и дополнениями). URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2100000674. (дата обращения: 25.01.2025)

14. О пробации. Закон Республики Казахстан от 30 декабря 2016 года № 38-VІ ЗРК (с изменениями и дополнениями). URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1600000038 (дата обращения: 24.01.2025)

15. Об институтах условно-досрочного освобождения и замены наказания более мягким видом : специальный доклад Уполномоченного по правам человека в Республике Казахстан. Астана, 2025. URL: https://www.gov.kz/uploads/2025/7/18/00b3b819c00c8e8699b4134e30796ce5_original.1963559.pdf (дата обращения: 12.01.2025)

16. Rakhimberdin K.Kh. Probation in the Republic of Kazakhstan: Current Issues and Development Trends // Scientific and Legal Journal «Bulletin of the Institute of Legislation and Legal Information of the Republic of Kazakhstan». 2025. Vol. 80. No. 3. DOI: 10.52026/2788-5291_2025_80_3_167