Қазақстандық заңнамадағы ақылды келісім-шарттар: азаматтық-құқықтық саралау және қылмыстық іс жүргізудегі дәлелдеу мәселелері

Ақылды-келісім-шартты тек техникалық құбылыс ретінде қарастыруға болмайды. Ол цифрлық ортада тараптардың еркі, мәміле нысаны, шарттарды бекіту және міндеттемелерді орындаудың өзара байланысы мәселесін туындатады. Қазақстан құқығында цифрлық құралдарды келісім-шарттық айналымға қосуға мүмкіндік беретін нормалар бар. Азаматтық кодекс электрондық жазбаша нысанды таниды, ал «Электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба туралы» Заң оларға заңды күш береді. АХҚО құқығы да автоматтандырылған жүйелер арқылы жасалған шарттардың қолданылуын мойындайды. Сонымен қатар, ақылды келісім-шарттың азаматтық заңнамадағы тұжырымдамалық белгісіздігі жария-құқықтық сала үшін де күрделі мәселелер туғызады. Мақалада ақылды келісім-шарт дербес келісімшарт түрі емес, ерік білдіру нысаны немесе міндеттемені автоматты түрде орындау механизмі ретінде негізделеді. Ерекше назар ақылды келісімшартты қылмыстық сот ісін жүргізу тұрғысынан құқықтық саралау мәселесіне аударылған. Авторлар нақты дефиницияның болмауы азаматтық құқық бұзушылық пен киберқылмысты ажыратуды қиындататынын, сондай-ақ бағдарламалық кодты дәлел ретінде тануға және цифрлық активтерге тыйым салуға кедергі келтіретінін дәлелдейді. Негізгі мәселе – азаматтық құқықтың келісім-шарттық конструкциясы мен блокчейннің технологиялық логикасы және Қазақстандағы дәлелдеудің іс жүргізу стандарттары арасындағы сәйкессіздікте.

1. Civil Code of the Republic of Kazakhstan (General Part). Code of the Republic of Kazakhstan dated 27 December 1994 No. 268-XIII. URL: https://adilet.zan.kz/eng/docs/K940001000_ (accessed: 12.03.2026)

2. On Electronic Document and Electronic Digital Signature. Law of the Republic of Kazakhstan dated 7 January 2003 No. 370-II. URL: https://adilet.zan.kz/eng/docs/Z030000370_ (accessed: 12.03.2026)

3. Цифровой Кодекс Республики Казахстан от 9 января 2026 года № 255-VIII ЗРК. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000255 (дата обращения: 12.03.2026)

4. AIFC Contract Regulations (with amendments). Astana International Financial Centre. URL: https://aifc.kz/legal-framework/aifc-contract-regulations/aifc-contract-regulations-full-text/ (accessed: 12.03.2026)

5. On Digital Assets in the Republic of Kazakhstan. Law of the Republic of Kazakhstan dated 6 February 2023 No. 193-VII ZRK. URL: https://adilet.zan.kz/eng/docs/Z2300000193 (accessed: 12.03.2026)

6. Сулейменов М.К. Смарт-контракт как программный код и как гражданско-правовой договор. URL: https://prg.kz/document/?doc_id=35913159&pos=10;220 (дата обращения: 20.03.2026)

7. Имангалиева А.Д. Вопросы правового регулирования сделок (смарт-контрактов), заключенных с применением блокчейн-технологий. URL: https://prg.kz/document/?doc_id=32563081 (дата обращения: 20.03.2026)

8. Сулейменов М.К. Цифровизация и совершенствование гражданского законодательства. URL: https://prg.kz/document/?doc_id=39931835 (дата обращения: 20.03.2026)

9. Смарт-контракты – это не будущее, это уже наше настоящее! URL: https://prg.kz/document/?doc_id=39692106&pos=6;466 (дата обращения: 20.03.2026)

10. Калдыбаев А., Темиров Ч. Смарт-контракты и их роль в предотвращении договорных споров . URL: https://prg.kz/document/?doc_id=32393058&pos=162;212 (дата обращения: 20.03.2026)

11. Калдыбаев А., Темиров Ч. Применение смарт-контрактов при взыскании бесспорных долгов. URL: https://prg.kz/document/?doc_id=36710804&pos=5;198 (дата обращения: 20.03.2026)

12. Criminal Procedure Code of the Republic of Kazakhstan dated July 4, 2014 № 231 of the Law of the Republic of Kazakhstan. URL: https://adilet.zan.kz/eng/docs/K1400000231 (accessed: 12.03.2026)

13. Penal Code of the Republic of Kazakhstan dated 3 July 2014 № 226-V of the Law of the Republic of Kazakhstan. URL: https://adilet.zan.kz/eng/docs/K1400000226 (accessed: 12.03.2026)

14. Верховный cуд обсудил практику по спорам с цифровыми активами. URL: https://prosud.kz/meropriiatiia/1026321-verkhovnyy-cud-obsudil-praktiku-po-sporam-s-tsifrovymi-aktivami.html/ (дата обращения: 19.05.2026)

15. UNCITRAL Model Law on Electronic Commerce (1996) with additional article 5 bis as adopted in 1998. URL: https://uncitral.un.org/en/texts/ecommerce/modellaw/electronic_commerce (accessed: 12.03.2026)

16. UK Jurisdiction Taskforce. Legal Statement on Cryptoassets and Smart Contracts. URL: https://uncitral.un.org/en/texts/ecommerce/modellaw/electronic_commerce (accessed: 12.03.2026)

17. Law Commission. Smart Legal Contracts: Advice to Government. 2021. URL: https://lawcom.gov.uk/project/smart-contracts/ (accessed: 12.03.2026)