Конституционная и правовая основа выборов заместителя курултая Республики Казахстан

В статье анализируется правовая основа выборов депутатов Курултая Республики Казахстан, сформированного в результате конституционной реформы 2026 г. Цель исследования – определить взаимосвязь между Конституцией, Конституционным законом о статусе Курултая и его депутатов и избирательным законодательством, а также оценить влияние пропорциональной избирательной модели на политическое представительство и подотчетность депутатов. В исследовании использованы формально-правовые, сравнительно-правовые и институциональные методы. Обосновано, что 145 депутатов Курултая избираются по партийным спискам в рамках единого общенационального избирательного округа и что дополнение существующей модели одномандатным компонентом требует внесения поправок в Конституцию. Основные проблемы правового регулирования – недостаточная прозрачность процедур формирования партийных списков, ограниченное влияние избирателей на выбор конкретных кандидатов и слабое регулирование постоянных отношений депутатов с регионами. Рекомендуется обнародовать внутрипартийные процедуры отбора, обеспечить региональный баланс списков, законодательно закрепить ежегодную отчетность депутатов и внедрить цифровые механизмы обратной связи. Введение одномандатной системы рассматривается как долгосрочная конституционная реформа, которая может быть реализована при условии обеспечения равных избирательных округов, независимого определения границ, прозрачности финансирования и эффективного судебного надзора.

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2600000000 (өтініш берілген күн: 28.07.2026)

2. Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесі туралы: Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 5 маусымдағы № 297-VIII Конституциялық заңы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000297 (өтініш берілген күн: 28.07.2026)

3. Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы: Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 28 қыркүйектегі № 2464 Конституциялық заңы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002464_ (өтініш берілген күн: 28.07.2026)

4. Қазақстан Республикасының кейбір конституциялық заңдарына оларды Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес келтіру, сайлау туралы заңнаманы және прокуратураны жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы: Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 11 маусымдағы № 305-VIII Конституциялық заңы. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000305 (өтініш берілген күн: 28.07.2026)

5. Қазақстан Республикасы Құрылтайының сайлауын тағайындау туралы: Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы // Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының ресми интернетресурсы. URL: https://www.election.gov.kz/kaz/banners/index.php?ID=10194&section=ukaz (өтініш берілген күн: 28.07.2026)

6. Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы. 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалған Құрылтай депутаттарының сайлауын ұйымдастыру жөніндегі ресми материалдар. URL: https://www.election.gov.kz/kaz/ (өтініш берілген күн: 28.07.2026)

7. European Commission for Democracy through Law (Venice Commission). Code of Good Practice in Electoral Matters: Guidelines and Explanatory Report, CDL-AD(2002)023rev2-cor. Strasbourg, 2002.

8. OSCE/ODIHR. Guidelines for Reviewing a Legal Framework for Elections. 2nd ed. Warsaw, 2013.

9. OSCE/ODIHR. Kazakhstan, Referendum, 15 March 2026: Needs Assessment Mission Report. Warsaw, 2026.

10. OSCE/ODIHR. Republic of Kazakhstan. Early Parliamentary Elections, 19 March 2023: Final Report. Warsaw, 2023.

11. Reynolds A., Reilly B., Ellis A. Electoral System Design: The New International IDEA Handbook. Stockholm: International IDEA, 2005.

12. Norris P. Electoral Engineering: Voting Rules and Political Behavior. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.

13. Lijphart A. Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries. 2nd ed. New Haven; London: Yale University Press, 2012.

14. Shugart M. S., Wattenberg M. P. Mixed-Member Electoral Systems: The Best of Both Worlds? Oxford: Oxford University Press, 2001.

15. Gallagher M., Mitchell P. The Politics of Electoral Systems. Oxford: Oxford University Press, 2005.

16. European Commission for Democracy through Law (Venice Commission). Report on Proportional Electoral Systems: The Allocation of Seats inside the Lists (Open/Closed Lists), CDL-AD(2015)001. Strasbourg, 2015.