Қазақстан Республикасы Құрылтайы депутаттарын сайлаудың конституциялық-құқықтық негіздері

Мақалада 2026 жылғы конституциялық реформа нәтижесінде қалыптасқан Қазақстан Республикасы Құрылтайы депутаттарын сайлаудың құқықтық негіздері талданады. Зерттеудің мақсаты – Конституция, Құрылтай және оның депутаттарының мәртебесі туралы конституциялық заң мен сайлау заңнамасының өзара байланысын айқындау, сондай-ақ пропорционалды сайлау моделінің саяси өкілдік пен депутаттық есептілікке ықпалын бағалау. Зерттеу барысында формальды-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық және институционалдық әдістер қолданылды. Құрылтайдың 145 депутаты біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша партиялық тізімдер негізінде сайланатыны және қолданыстағы модельді бірмандатты құрамдаспен толықтыру Конституцияға өзгерістер енгізуді қажет ететіні негізделді. Құқықтық реттеудің негізгі мәселелері ретінде партиялық тізімдерді қалыптастыру рәсімдерінің жеткіліксіз ашықтығы, сайлаушылардың нақты кандидаттарды таңдауға ықпалының шектеулілігі және депутаттардың өңірлермен тұрақты байланысының әлсіз регламенттелуі анықталды. Партияішілік іріктеу рәсімдерін жария ету, тізімдердің өңірлік теңгерімін қамтамасыз ету, депутаттардың жыл сайынғы есептілігін және цифрлық кері байланыс тетіктерін құқықтық тұрғыдан бекіту ұсынылады. Бірмандатты компонентті енгізу тең сайлау округтері, тәуелсіз делимитация, қаржыландырудың ашықтығы және тиімді сот бақылауы қамтамасыз етілген жағдайда жүзеге асырылатын ұзақ мерзімді конституциялық реформа ретінде қарастырылады.

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2600000000 (өтініш берілген күн: 28.07.2026)

2. Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесі туралы: Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 5 маусымдағы № 297-VIII Конституциялық заңы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000297 (өтініш берілген күн: 28.07.2026)

3. Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы: Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 28 қыркүйектегі № 2464 Конституциялық заңы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002464_ (өтініш берілген күн: 28.07.2026)

4. Қазақстан Республикасының кейбір конституциялық заңдарына оларды Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес келтіру, сайлау туралы заңнаманы және прокуратураны жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы: Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 11 маусымдағы № 305-VIII Конституциялық заңы. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000305 (өтініш берілген күн: 28.07.2026)

5. Қазақстан Республикасы Құрылтайының сайлауын тағайындау туралы: Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы // Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының ресми интернетресурсы. URL: https://www.election.gov.kz/kaz/banners/index.php?ID=10194&section=ukaz (өтініш берілген күн: 28.07.2026)

6. Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы. 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалған Құрылтай депутаттарының сайлауын ұйымдастыру жөніндегі ресми материалдар. URL: https://www.election.gov.kz/kaz/ (өтініш берілген күн: 28.07.2026)

7. European Commission for Democracy through Law (Venice Commission). Code of Good Practice in Electoral Matters: Guidelines and Explanatory Report, CDL-AD(2002)023rev2-cor. Strasbourg, 2002.

8. OSCE/ODIHR. Guidelines for Reviewing a Legal Framework for Elections. 2nd ed. Warsaw, 2013.

9. OSCE/ODIHR. Kazakhstan, Referendum, 15 March 2026: Needs Assessment Mission Report. Warsaw, 2026.

10. OSCE/ODIHR. Republic of Kazakhstan. Early Parliamentary Elections, 19 March 2023: Final Report. Warsaw, 2023.

11. Reynolds A., Reilly B., Ellis A. Electoral System Design: The New International IDEA Handbook. Stockholm: International IDEA, 2005.

12. Norris P. Electoral Engineering: Voting Rules and Political Behavior. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.

13. Lijphart A. Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries. 2nd ed. New Haven; London: Yale University Press, 2012.

14. Shugart M. S., Wattenberg M. P. Mixed-Member Electoral Systems: The Best of Both Worlds? Oxford: Oxford University Press, 2001.

15. Gallagher M., Mitchell P. The Politics of Electoral Systems. Oxford: Oxford University Press, 2005.

16. European Commission for Democracy through Law (Venice Commission). Report on Proportional Electoral Systems: The Allocation of Seats inside the Lists (Open/Closed Lists), CDL-AD(2015)001. Strasbourg, 2015.