Есірткі құралдарының заңсыз айналымымен байланысты қылмыстық құқық бұзушылықтардың динамикасы мен құрылымы: Казақстан үшін құқықтық талдау

Жұмыста Қазақстандағы есірткі құралдарының заңсыз айналымына байланысты қылмыстарға құқықтық және криминологиялық талдау жүргізілді. Статистикалық деректер, нормативтік құқықтық актілер және ғылыми зерттеулер негізінде осы санаттағы қылмыстардың дамуының негізгі тенденциялары қарастырылды. Құқық бұзушылықтардың елеулі бөлігін есірткі құралдарын өткізумен байланысты емес әрекеттер құрайтыны анықталды. Сонымен қатар ұйымдасқан топтардың және тыйым салынған заттарды таратудың цифрлық арналарының рөлі күшейіп келе жатқаны байқалады. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 296 және 297-баптарында көзделген қылмыс құрамдарын ажыратуға, сондай-ақ өткізу мақсатын дәлелдеуге және цифрлық дәлелдемелерді бағалауға қатысты мәселелерге ерекше назар аударылды. Бақыланатын заттардың тізбесін және оларды айқындаудың сандық өлшемшарттарын қамтитын заңға тәуелді нормативтік реттеудің ықпалы талданды. Заңнаманы біркелкі қолдануды қамтамасыз етуде сот түсіндірмелерінің маңызы көрсетілді. Есірткі қылмыстылығына қарсы іс-қимылдың тиімділігін арттыру қылмыстық-құқықтық шараларды профилактикалық және оңалту қызметімен ұштастыруды, сондай-ақ қоғамдық қатынастарды цифрландыруға байланысты жаңа сын-қатерлерді ескеруді талап ететіні атап өтілді.

1. Отчет № 1-Н «О правонарушениях, связанных с незаконным оборотом наркотических средств, психотропных и ядовитых веществ, прекурсоров, их аналогов и вещественных доказательствах по уголовным делам»: сводный отчет по Республике Казахстан за 2024 год. URL: https://qamqor.gov.kz/crimestat/statistics (дата обращения: 28.07.2026).

2. Отчет № 1-Н «О правонарушениях, связанных с незаконным оборотом наркотических средств, психотропных и ядовитых веществ, прекурсоров, их аналогов и вещественных доказательствах по уголовным делам»: сводный отчет по Республике Казахстан за 2025 год URL: https://qamqor.gov.kz/crimestat/statistics (дата обращения: 28.07.2026).

3. Отчет № 1-Н «О правонарушениях, связанных с незаконным оборотом наркотических средств, психотропных и ядовитых веществ, прекурсоров, их аналогов и вещественных доказательствах по уголовным делам»: сводный отчет по Республике Казахстан за январь–июнь 2026 года URL: https://qamqor.gov.kz/crimestat/statistics (дата обращения: 28.07.2026).

4. Уголовный кодекс Республики Казахстан : Кодекс Республики Казахстан от 03.07.2014 № 226-V ЗРК (с изменениями и дополнениями) URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1400000226 (дата обращения: 10.01.2026).

5. О внесении изменений и дополнений в постановление Правительства Республики Казахстан от 3 июля 2019 года № 470 «Об утверждении Списка наркотических средств, психотропных веществ и прекурсоров…»: Постановление Правительства Республики Казахстан от 25.12.2019 № 975 URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P1900000975 (дата обращения: 25.11.2025).

6. De Danieli F. Beyond the drug-terror nexus: Drug trafficking and state-crime relations in Central Asia // International Journal of Drug Policy. 2014. Vol. 25. No. 6. P. 1235–1240. DOI: 10.1016/j.drugpo.2014.01.013.

7. Stringer K.L., Mukherjee T., McCrimmon T., Terlikbayeva A., Primbetova S., Darisheva M., Hunt T., Gilbert L., El-Bassel N. Attitudes towards people living with HIV and people who inject drugs: A mixed method study of stigmas within harm reduction programs in Kazakhstan // International Journal of Drug Policy. 2019. Vol. 68. P. 27–36. DOI: 10.1016/j.drugpo.2019.02.007.

8. Marotta P.L., Gilbert L., Terlikbayeva A., Wu E., El-Bassel N. Differences by sex in associations between injection drug risks and drug crime conviction among people who inject drugs in Almaty, Kazakhstan // International Journal of Drug Policy. 2018. Vol. 60. P. 96–106. DOI: 10.1016/j.drugpo.2018.07.014.

9. Ханов Т.А., Бакишев К.А., Феткулов А.Х., Нурпеисова А.К. Общая характеристика законодательных новелл в сфере борьбы с незаконным оборотом наркотиков в Республике Казахстан // Всероссийский криминологический журнал. – 2017. – Т. 11. – № 3. – С. 623–632. DOI: 10.17150/2500-4255.2017.11(3).623-632.

10. Giommoni L., Décary-Hétu D., Berlusconi G. et al. Online and offline determinants of drug trafficking across countries via cryptomarkets // Crime, Law and Social Change. 2024. Vol. 81. P. 1–25. DOI: 10.1007/s10611-023-10106-w.

11. Об утверждении Комплексного плана по борьбе с наркоманией и наркобизнесом в Республике Казахстан на 2026–2028 годы: постановление Правительства Республики Казахстан от 19.12.2025 № 1117. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2500001117 (дата обращения: 15.01.2026).

12. Negri A., Townshend H., McSweeney T., Angelopoulou O., Banayoti H., Prilutskaya M., BowdenJones O., Corazza O. Carfentanil on the darknet: Potential scam or alarming public health threat? // International Journal of Drug Policy. 2021. Vol. 91. 103118. DOI: 10.1016/j.drugpo.2021.103118.

13. Aldridge J., Askew R. Delivery dilemmas: How drug cryptomarket users identify and seek to reduce their risk of detection by law enforcement // International Journal of Drug Policy. 2017. Vol. 41. P. 101–109. DOI: 10.1016/j.drugpo.2016.10.010.

14. Рыскулбекова Б.Р., Алаева Г.Т., Муханова А.Т., Айтмуханова Д.У. Особенности использования цифровых доказательств по делам о мошенничестве в уголовном процессе Республики Казахстан // Eurasian Scientific Journal of Law. – 2026. – № 2(15). – С. 192–201. DOI: 10.46914/2959-4197-2026-1-2-192-201.

15. Mwenesongole E. Analysis of drugs in wastewater: Forensic science perspective // Forensic Science Review. 2023. Vol. 35. No. 2. P. 79–105.

16. Ladegaard I. Crime displacement in digital drug markets // International Journal of Drug Policy. 2019. Vol. 63. P. 113–121. DOI: 10.1016/j.drugpo.2018.09.013.