Дипфейктер ар-намысқа, қадір-қасиетке, жеке өмірге және қоғамдық қауіпсіздікке төнетін қатер ретінде: құқықтық қарсы іс-қимыл тетіктері

Мақала Қазақстан Республикасында дипфейктердің ар-намысқа, қадір-қасиетке, жеке өмірге, бейнеге құқыққа, іскерлік беделге және қоғамдық қауіпсіздікке төндіретін құқықтық тәуекелдерін зерттейді. Проблема жеке бір технологиялық ақау ретінде емес, синтетикалық аудио-, фото- және бейнемазмұн арқылы тұлғаға және жария тәртіпке зиян келтірудің жаңа тәсілі ретінде қарастырылады. Зерттеу материалдары ретінде Қазақстан Республикасының Конституциясы, Азаматтық кодекс, Қылмыстық кодекс, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекс, «Жасанды интеллект туралы» Заң, «Онлайн-платформалар және онлайнжарнама туралы» Заң, халықаралық құжаттар және ЕО, АҚШ пен Ұлыбританияның салыстырмалы құқықтық тәсілдері алынды. Формалды-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық, жүйелік және доктриналық әдістер, сондай-ақ құқықтық модельдеу қолданылды. Қолданыстағы қазақстандық құқық дипфейктер келтіретін зияннан қорғаудың жекелеген тетіктерін қамтитыны, бірақ бұл тетіктер фрагментарлы екені негізделеді: олар жала жабуға, жеке өмірді бұзуға, алаяқтыққа немесе жалған ақпарат таратуға жауап береді, бірақ тұлғаны синтетикалық имитацияны толық көлемде қамтымайды. Сонымен қатар дипфейкті анықтаудан жәбірленушінің құқықтарын қалпына келтіруге дейінгі кезеңдік алгоритм ұсынылып, анықтау нәтижелерін цифрлық дәлелдеме ретінде пайдаланудың шектері анықталды. Автор сараланған модель ұсынады: зиянды дипфейктің таралуын шұғыл тоқтатуға және оны жоюға арналған азаматтық-құқықтық тетік; қолданыстағы қылмыстық құрамдарды бірінші кезекте қолдану және келісімсіз интимдік дипфейк, кәмелетке толмаған адамның бейнесін сексуалдандырылған контексте пайдалану, алаяқтық, бопсалау мен қоғамдық қауіпсіздікке елеулі қатер төндіретін имитация үшін нысаналы қылмыстық-құқықтық өлшемдер әзірлеу; сондай-ақ таңбалау жөніндегі қолданыстағы талапты қайталамайтын арнайы платформалық міндеттер.

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы (2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданған). URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2600000000 (өтініш берілген күн: 01.09.2026)

2. Қазақстан Республикасының 1994 жылғы 27 желтоқсандағы № 268-XIII Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім). URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K940001000_ (өтініш берілген күн: 01.09.2026)

3. Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 1 шілдедегі № 409-I Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім). URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K990000409_ (өтініш берілген күн: 01.09.2026)

4. Соттардың ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау жөніндегі заңнаманы қолдану туралы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2026 жылғы 20 мамырдағы № 3 нормативтік қаулысы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P260000003S (өтініш берілген күн: 01.09.2026)

5. Соттардың моральдық зиянды өтеу жөніндегі заңнаманы қолдануы туралы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 27 қарашадағы № 7 нормативтік қаулысы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P150000007S (өтініш берілген күн: 01.09.2026)

6. Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 3 шiлдедегі № 226-V ҚРЗ Қылмыстық кодексi. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1400000226 (өтініш берілген күн: 01.09.2026)

7. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 5 шілдедегі № 235-V ҚРЗ Кодексі. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1400000235 (өтініш берілген күн: 01.09.2026)

8. Жасанды интеллект туралы Қазақстан Республикасының 2025 жылғы 17 қарашадағы № 230-VIII ҚРЗ Заңы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2500000230 (өтініш берілген күн: 01.09.2026)

9. Онлайн-платформалар және онлайн-жарнама туралы Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 10 шілдедегі № 18-VIII ҚРЗ Заңы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2300000018 (өтініш берілген күн: 01.09.2026)

10. Бисалиев М.С., Шакиров К.Н. Цифровые следы как фактор безопасности оборота персональных данных в сети Интернет // BULLETIN of L.N. Gumilyov Eurasian National University Law Series. – 2023. – Т. 142. – № 1. – С. 81–98. DOI: 10.32523/2616-6844-2023-142-1-81-98

11. Имангалиев Н.К., Темиржанова Л.А. Актуальные проблемы выявления и раскрытия уголовных правонарушений, совершаемых в сети Интернет // BULLETIN of L.N. Gumilyov Eurasian National University Law Series. – 2022. – Т. 138. – № 1. – С. 124–132. DOI: 10.32523/2616-6844-2022-138-1-124-132

12. Chesney R., Citron D.K. Deep Fakes: A Looming Challenge for Privacy, Democracy, and National Security // California Law Review. 2019. Vol. 107. P. 1753–1819.

13. Kira B. When non-consensual intimate deepfakes go viral: The insufficiency of the UK Online Safety Act // Computer Law & Security Review. 2024. Vol. 54. Article 106024. DOI: 10.1016/j.clsr.2024.106024

14. Dunn S. Legal Definitions of Intimate Images in the Age of Sexual Deepfakes and Generative AI // McGill Law Journal. 2024. Vol. 69. No. 4. P. 395–416. DOI: 10.26443/law.v69i4.1626

15. Franks M.A., Waldman A.E. Sex, Lies, and Videotape: Deep Fakes and Free Speech Delusions // Maryland Law Review. 2019. Vol. 78. No. 4. P. 892–898.

16. Smanova A.B., Muratova A.Zh., Zhumagulova Sh.R. Deepfake Technologies and Social Engineering in Online Fraud Forms, Mechanisms, and Legal Challenges // BULLETIN of L.N. Gumilyov Eurasian National University Law Series. 2025. Vol. 152. No. 3. P. 188–211. DOI: 10.32523/2616-6844-2025-152-3-188-211.

17. Wang T., Liao X., Chow K.P., Lin X., Wang Y. Deepfake Detection: A Comprehensive Survey from the Reliability Perspective // ACM Computing Surveys. 2024. Vol. 57. No. 3. Article 58. P. 1–35. DOI: 10.1145/3699710

18. Guan H., Horan J., Zhang A. Guardians of Forensic Evidence: Evaluating Analytic Systems Against AI-Generated Deepfakes. Forensics@NIST 2024. 2025 // URL: https://tsapps.nist.gov/publication/get_pdf.cfm?pub_id=959128 (accessed: 01.09.2026)

19. Saktaganova A.B., Saktaganova I.S., Turegeldiev B.U. Comparative analysis of legal approaches to countering deepfake fraud and social engineering: the experience of the USA, the EU, and the Republic of Kazakhstan // BULLETIN of L.N. Gumilyov Eurasian National University Law Series. 2026. Vol. 154. No. 1. P. 256–269. DOI: 10.32523/2616-6844-2026-154-1-256-269

20. Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council of 13 June 2024 laying down harmonised rules on artificial intelligence. URL: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj/eng (accessed: 01.09.2026)

21. Council of Europe. Framework Convention on Artificial Intelligence and Human Rights, Democracy and the Rule of Law. 2024. URL: https://www.coe.int/en/web/artificial-intelligence/the-framework-conventionon-artificial-intelligence (accessed: 01.09.2026)

22. Tools to Address Known Exploitation by Immobilizing Technological Deepfakes on Websites and Networks Act (TAKE IT DOWN Act), Public Law 119–12. 2025. URL: https://www.govinfo.gov/content/pkg/COMPS-18158/pdf/COMPS-18158.pdf (accessed: 01.09.2026)

23. Data (Use and Access) Act 2025, section 138; Sexual Offences Act 2003, sections 66E-66H. URL: https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2025/18/section/138 (accessed: 20.08.2026)

24. Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасы. Относительно дипфейк-рекламы с использованием образа сотрудника прокуратуры. 2026. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/prokuror/press/news/details/1214199?lang=ru (өтініш берілген күн: 20.08.2026)

25. Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасы. В Генеральной прокуратуре состоялось заседание Координационного совета Республики Казахстан. 18.04.2026. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/prokuror/press/news/details/1203716?lang=ru (өтініш берілген күн: 20.08.2026)

26. Дербес деректержәне олардықорғау туралыҚазақстан Республикасының 2013жылғы21 мамырдағы № 94-V Заңы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1300000094 (өтініш берілген күн: 01.09.2026)

27. Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 4 шілдедегі № 231-V Қылмыстық-процестік кодексі. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1400000231 (өтініш берілген күн: 01.09.2026)

28. Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 31 қазандағы № 377-V Азаматтық процестік кодексі. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1500000377 (өтініш берілген күн: 01.09.2026)

29. Тусупбекова Л. ИИ: на пути к внедрению / Казахстанская правда. – 2025. – 20 сент. URL: https://kazpravda.kz/n/ii-na-puti-k-vnedreniyu/ (өтініш берілген күн: 05.09.2026)

30. Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті. Первое казахстанское мобильное приложение для борьбы с фейками представили в Алматы. 12.12.2025. URL: https://www.kaznpu.kz/ru/44327/press/ (өтініш берілген күн: 05.09.2026)