Трансшекаралық су ресурстарын пайдаланудағы халықаралық-құқықтық дауларды реттеу тетіктері

Трансшекаралық су ресурстарын тиімді пайдалану және қорғау – мемлекеттердің экологиялық, экономикалық және әлеуметтік мүдделерінің өзара тәуелділігіне байланысты халықаралық-құқықтық реттеудің басым бағыты. Бұл мәселе көршілес мемлекеттер аумағында елдің су ағынының едәуір бөлігінің қалыптасуын ескере отырып, Қазақстан үшін өте маңызды. Зерттеудің мақсаты – трансшекаралық су дауларын реттеудің халықаралық-құқықтық тетіктерін жүйелеу және оларды Қазақстан Республикасының су дипломатиясында тиімді қолдану бойынша ұсыныстар әзірлеу болып табылады. Жұмыстың ғылыми және практикалық маңыздылығы дауларды шешуді алдын-алудың, келісудің және институционалды басқарудың біртұтас жүйесі ретінде қарастырумен анықталады. Әдіснамалық құралдар Қазақстан Республикасының халықаралық Конвенциялары мен су заңнамасына салыстырмалы талдау жүргізілген формальды-заңдық, салыстырмалы-құқықтық, доктриналық, институционалдық және жүйелік-құрылымдық әдістерді қамтиды. Нәтижесінде ақпарат алмасуды, алдын ала хабарлауды, бірлескен мониторингті, келіссөздерді, мемлекетаралық комиссияларды, медиацияны, фактілерді анықтауды, сондай-ақ төрелік және сот талқылауын қамтитын реттеудің көп деңгейлі моделі негізделген. Зерттеудің құндылығы су дауларын реактивті реттеуден олардың алдын алуға және тұрақты институционалдық басқаруға көшудің тұжырымдамалық негіздемесінен тұрады.

1. Қазақстан Су кодексі: Қазақстан 2025 жылғы 9 сәуірдегі № 178-VIII ҚРЗ Кодексі. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2500000178 (өтініш берілген күн: 19.02.2026)

2. Қазақстан су ресурстарын басқару дамытудың 2024–2030 жылдарға тұжырымдамасын бекіту туралы: Республикасы Үкіметінің 2024 5 ақпандағы № 66 қаулысы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000066 (өтініш берілген күн: 21.02.2026)

3. Convention on the Protection and Use of Transboundary Watercourses and International Lakes: adopted at Helsinki on 17 March 1992. United Nations, 1992.

4. Convention on the Law the Non-navigational Uses of Watercourses: adopted by United Nations Assembly on 21 May 1997. URL: https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/8_3_1997.pdf (accessed: 21.02.2026)

5. McIntyre O. Towards Sustainability in Transboundary Water Resources: The Role of Inter-State Solidarity // Environmental Policy and Law. 2024. Vol. 54. No. 4–6. P. 276–286.

6. Rieu-Clarke A. Collaborative versus adversarial approaches to addressing transboundary water disputes –what do implementation committees have to offer? //Journal ofEnergy&NaturalResourcesLaw. 2025. Vol. 43. No. 4. P. 675–693.

7. Prniyazova A. Problems of regulation of water use of transboundary rivers of Central Asian countries // Public Administration and Civil Service. 2023. No. 1(84). P. 171–181.

8. Orumbayev N., Joldybayeva E. Improving the effectiveness of diplomacy in the problems of rivers in Kazakhstan // Public Administration and Service. 2023. No. 2(85). P. 135–142.

9. Kudabayeva A., Zholdasbekova A., Avcu S.A. The Role of International Water Law in Central Asia’s Water and Food Security // Public Administration and Civil Service. 2023. No. 4(87). P. 95–101.

10. Eckstein G. International Law for Aquifers: A for Our Times // AJIL Unbound. 2021. Vol. 115. P. 201–206.

11. Draft Articles on the Law of Transboundary Aquifers, 2008: adopted by the International Law Commission at its sixtieth session // United Nations. 2008. URL: https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft_articles/8_5_2008.pdf? (accessed: 06.09.2026)

12. Devlaeminck D.J. Softness the Law International Watercourses: The (Normativities of LancangMekong Cooperation // Transnational Environmental Law. 2022. Vol. 11, No. 2. P. 357–380.

13. Gu X., Gu L., Wang D., S. Resolving Trans-Boundary Water Third-Party Mediation Using Inverse Approach of GMCR Under Incomplete Environments // Water Resources Management. 2023. Vol. 37. No. 15. P. 6071–6088.

14. Kusmambetov K.D. The concept and legal status of transboundary water resources of the Republic of Kazakhstan // Journal of Actual Problems of Jurisprudence. 2023. Vol. 105. No. 1. P. 76–83.

15. Kuspayev U. Water Diplomacy of Kazakhstan: of Cooperation Possible Ways of Water Conflicts // Public Administration and Civil Service. 2024. No. 1(88). P. 90–105.

16. Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Қытай Халық Республикасының Үкіметі арасындағы трансшекаралық өзендерді пайдалану және қорғау саласындағы ынтымақтастық туралы келісім: Астана қ., 2001 жылғы 12 қыркүйек. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P020000989_ (өтініш берілген күн: 10.07.2026)

17. Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Қырғыз Республикасының Үкіметі арасындағы Шу және Талас өзендеріндегі мемлекетаралық пайдаланудағы су шаруашылығы құрылыстарын пайдалану туралы келісім: Астана қ., 2000 жылғы 21 қаңтар. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z020000301_ (өтініш берілген күн: 10.07.2026)

18. Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Өзбекстан Республикасының Үкіметі арасындағы трансшекаралық су объектілерін бірлесіп басқару және ұтымды пайдалану туралы келісім: Ташкент қ., 2025 жылғы 15 қараша. URL:https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000345 (өтініш берілген күн: 10.07.2026)

19. Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Ресей Федерациясының Үкіметі арасындағы трансшекаралық су объектілерін бірлесіп пайдалану және қорғау туралы келісім: 2010 жылғы 7 қыркүйек. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P100000891_ (өтініш берілген күн: 10.07.2026)

20. Prniyazova A., Volkov A. Controversial Issues on Water Resources Management Central Asia Ways to Solve Them // Public Administration Civil Service. 2024. No. 1(88). P. 136–151.

21. Prniyazova A., B., Baghirova N. Institutional Theoretical Aspects Water Diplomacy in Asia. Public and Civil Service. 2025. Vol. 2. No. 93. P. 164–178.

22. Kuspayev U., Hossain Bhuiyan I., Kabaziev M. Obstacles to Establishing a Water-Energy Consortium Central Asia. Public Administration and Civil Service. 2025. Vol. 1. No. 92. P. 183–195.