Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры активтерін инвестициялау: құқықтық мәселелер және халықаралық тәжірибе

Қазақстанның зейнетақы жүйесін жетілдіру қаржылық тұрақтылық пен азаматтарды әлеуметтік қорғауды қамтамасыз ететін стратегиялық міндет болып табылады. Бұл үдерісте Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының активтерін тиімді және қауіпсіз инвестициялау айрықша маңызға ие, өйткені оған экономиканың тұрақтылығы мен болашақ төлемдердің сақталуы тәуелді. Алайда, бұл салада құқықтық реттеудің жетілмегендігімен, басқарудың ашықтығы мен тиімділігінің төмендігімен байланысты проблемалар сақталуда.Зерттеудің мақсаты – зейнетақы активтерін инвестициялауды реттеудегі құқықтық мәселелер мен қайшылықтарды анықтау, сондай-ақ халықаралық тәжірибеге негізделген тиімді тетіктерді ұсыну. Зерттеу барысында нормативтік-құқықтық база, мемлекеттік бақылау тетіктері, инвестициялық саясат қағидаттары, сондай-ақ халықаралық ұйымдардың ұсынымдары мен дамыған зейнетақы жүйелері бар елдердің тәжірибесі талданды. Зерттеу үш бағыт бойынша жүргізілді: инвестициялаудың құқықтық негіздерін талдау, халықаралық тәжірибені салыстырмалы зерттеу және ашықтықты, есептілікті және тәуекелдерді басқаруды құқықтық бағалау. Салыстырмалы құқықтық, жүйелік-құрылымдық және эмпирикалық әдістер қолданылды. Нәтижелер заңнаманың сәйкессіздігінің, әлсіз тәуелсіз бақылаудың және шектеулі есептіліктің болуын көрсетті. Мемлекеттік бағалы қағаздарға инвестициялардың басым болуы активтердің әртараптандырылуы мен кірістілігін төмендетеді. Зерттеу ұсынымдары құқықтық реттеуді жетілдіруге, зейнетақы активтерін басқарудың ашықтығы мен тиімділігін арттыруға бағытталған, бұл азаматтардың сенімін және Қазақстанның зейнетақы жүйесінің тұрақтылығын нығайтуға ықпал етеді.

1. Абдрахманов К.Ш. Институциональные проблемы пенсионной системы Казахстана // Право и государство. – 2023. – № 2(101). – С. 45–54.

2. Баймурзина А.С. Актуальные вопросы реформирования пенсионной системы в Казахстане // Журнал социального права РК. – 2024. – № 1. – С. 17–22.

3. Tleuzhanova A.B. The role of the state in managing pension fund assets. // Public Policy & Law Review. 2021. No. 3. P. 88–96.

4. Holzmann R., Hinz R. Old-Age Income Support in the 21st Century: An International Perspective on Pension Systems and Reform // World Bank Discussion Papers. 2021. DOI: 10.1596/978-0-8213-6541-1

5. Кодекс Республики Казахстан от 20 апреля 2023 года № 224-VII «Социальный кодекс Республики Казахстан» (с изменениями и дополнениями по состоянию на 15.07.2025 г.). URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=36492598&pos=4;-108#pos=4;-108 (дата обращения: 10.08.2025)

6. Статистические данные и аналитические обзоры (официальный сайт ЕНПФ) (2022-2024). URL: www.enpf.kz (дата обращения: 15.08.2025)

7. Отчет Национального банка Республики Казахстан о пенсионной системе за 2024 год. URL: www.nationalbank.kz (дата обращения: 04.08.2025)

8. Barr N. Pension Reform: A Short Guide // International Social Security Review. 2021. Vol. 74(1). P. 15– 29. DOI: 10.1111/issr.12205

9. Жанабаева С.К. Перспективы развития инвестиционной политики в сфере пенсионных накоплений // Закон и время. – 2022. – № 4. – С. 30–36.

10. Impavido G., Musalem A.R., Tressel T. Pension Funds and Capital Market Development // World Bank Policy Research Working Paper. 2022. No. 3581.

11. Altiparmakov N. Another Look at Parametric Pension Reform in Emerging Europe // Eastern European Economics. 2023. Vol. 61(2). P. 114–138. DOI: 10.1080/00128775.2023.11878912

12. Iglesias A., Palacios R. Managing Public Pension Reserves // Social Protection Discussion Paper Series. 2020. World Bank.

13. Rocha R., Vittas D., Rudolph H.P. The Management of Public Pension Funds: Governance, Accountability, and Investment Policies // World Bank. 2020.

14. OECD. Pension Markets in Focus // Annual Reports. 2023 Edition. URL: www.oecd.org/pensions

15. Нургалиева Г.Т. Проблемы инвестиционной устойчивости пенсионной системы. // Вестник КазНУ. Серия «Право». – 2022. – № 2(70). – С. 23–30.

16. Börsch-Supan A. Entitlement reforms in Europe: Policy innovations in pension systems // Journal of Pension Economics and Finance. 2022. Vol. 21(3). P. 351–375.

17. Tuesta D. Challenges and opportunities for pension fund investments in emerging markets // Global Economy Journal. 2021. Vol. 21(1). DOI: 10.1515/gej-2020-0045