Азаматтардың цифрлық бірегейлігін қылмыстық-құқықтық қорғау: Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясында электрондық қолтаңбаны пайдалана отырып жасалатын қылмыстық құқық бұзушылықтарға қарсы іс-қимыл мәселелері

Мақалада Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының электрондық құжат айналымын жаппай цифрландыру жағдайында ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің өзекті ұйымдық-құқықтық және қылмыстық-құқықтық проблемалары зерттеледі. Цифрлық институттардың қарқынды дамуы және электрондық цифрлық қолтаңбаны (ЭЦҚ) кеңінен енгізу әлеуметтік инженерия, генеративті жасанды интеллект әдістерін және тұлғаның цифрлық бірегейлігін қолдан жасауды пайдаланатын жоғары технологиялық қылмыстардың ауқымды өсуімен қатар жүруде. Авторлар қаржылық және азаматтық айналымдағы заманауи киберқауіптерге егжей-тегжейлі жіктеу жүргізді, сондай-ақ цифрлық аутентификация құралдарына қол сұғушылықтарды саралау кезінде екі елдің қолданыстағы материалдық және процестік заңнамасының олқылықтарына талдау жасады. Жұмыстың әдіснамалық негізін жүйелі талдау әдістері, формальды-құқықтық тәсіл және салыстырмалы құқықтану құрады. Зерттеудің ғылыми жаңалығы цифрлық бірегейлік пен электрондық қолтаңбаларды қылмыстық-құқықтық қорғаудың дербес объектілері ретінде тану қажеттілігін кешенді негіздеуде жатыр. Зерттеу нәтижелері бойынша төрт өзара байланысты деңгейге: әлеуметтік-профилактикалық, әкімшілік-бақылау, материалдық-техникалық және қылмыстық-құқықтық деңгейлерге бөлінген ведомствоаралық шаралардың қолданбалы кешені әзірленді және ұсынылды. Соның ішінде, ЭЦҚ белсенділігі туралы мемлекеттік SMS-хабарлама жүйесін енгізу, прокуратура органдарына дербес деректер операторларына кенеттен ИТ-аудит жүргізу өкілеттіктерін беру, киберполиция бөлімшелерін Big Data зертханаларымен материалдық-техникалық жаңғырту, сондай-ақ баламасыз бас бостандығынан айыру жазасын белгілей отырып, Deepfake технологияларын рұқсатсыз пайдалануды және ЭЦҚ-ны заңсыз иеленуді криминализациялау негізделген.

1. Brenner S.W. Cybercrime: Criminal Threats from Cyberspace. Santa Barbara: ABC-CLIO, 2021. 296 p. URL: https://ecommons.udayton.edu (accessed: 18.06.2026)

2. Общественно-политическая газета «Время»: электронное периодическое издание. – 2024. – 30 мая. URL: https://time.kz/news/events/2024/05/30/ushherb-na-144-mlrd-tenge-prichinili-moshenniki-v-2023-godu-desyatkam-tysyach-kazahstantsev (дата обращения: 20.05.2026)

3. Токаев К.-Ж.К. Справедливый Казахстан: закон и порядок, economic growth, общественный оптимизм: Послание Президента Республики Казахстан народу Казахстана от 2 сентября 2024 года // Казахстанская правда. – 2024. – 3 сентября. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K24002024_1 (дата обращения: 15.05.2026)

4. Токаев К.-Ж.К. Казахстан в эпоху искусственного интеллекта: актуальные задачи и их решения через цифровую трансформацию: Послание Главы государства народу Казахстана от 8 сентября 2025 года // Информационно-правовая система нормативных правовых актов РК «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz (дата обращения: 10.05.2026)

5. European Union Agency for Cybersecurity (ENISA). Securing Electronic Signatures and Public Key Infrastructure: Threat Landscape and Mitigation Strategies. Athens: ENISA Digital Reports, 2025. 78 p. URL: https://www.enisa.europa.eu (accessed: 01.07.2026)

6. Закон Республики Казахстан «Об искусственном интеллекте» от 17 ноября 2025 года № 230-VIII ЗРК // Информационно-правовая система нормативных правовых актов РК «Әділет». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2500000230 (дата обращения: 12.05.2026)

7. Жданов Ю.Н., Овчинский В.С. Киберполиция ХХI века. Мировой опыт. – М.: Международные отношения, 2020. – 288 с.

8. Уголовное право Республики Казахстан: Особенная часть: в 2 т.: учебник для вузов / отв. ред. И.И. Рогов, К.Ж. Балтабаев, А.И. Коробеев. – Алматы: Жеті жарғы, 2016. – Т. 2. – 500 с.

9. Smith R.G., Shepherd R. Digital Identity Theft and Cyber-Fraud: International Legal Responses. London: Palgrave Macmillan, 2024. 312 p. URL: https://www.taylorfrancis.com (accessed: 02.07.2026)

10. Kshetri N. Economics and cybercrime: The role of artificial intelligence in social engineering // Journal of Cybersecurity Research. 2023. Vol. 14. No. 2. P. 115–132. URL: https://www.scirp.org (accessed: 03.07.2026)

11. Wang F., Johnson L. Proactive Cyber-Governance: Unannounced IT Audits and Regulatory Sanctions for Data Operators // Stanford Law and Policy Review. 2024. Vol. 35. No. 2. P. 211–239. URL: https://arxiv.org (accessed: 02.06.2026)

12. Maurer T., Nelson M. The Technological Asymmetry in Cyber Forensics: Big Data vs. Transnational Cybercrime // International Journal of Digital Crime and Forensics. 2024. Vol. 16. No. 1. P. 45–62. URL: https://www.researchgate.net (accessed: 25.06.2026)

13. Koops B.J., Leenes R. Identity Regulation in the Information Society: criminal-legal protection of digital identifiers // Computer Law & Security Review. 2023. Vol. 48. P. 105–124. URL: https://scholar.google.com (accessed: 20.06.2026)

14. Villasenor J. Deepfakes and the Law: Criminalizing Synthetic Media in Civil Transactions // Harvard Journal of Law & Technology. 2022. Vol. 35. No. 3. P. 401–425. URL: https://www.researchgate.net (accessed: 10.06.2026)

15. Защиту персональных цифровых данных граждан нужно закрепить в Конституции – Токаев. – Текст : электронный // КазТАГ : Международное информационное агентство. – 2026. – URL: https://kaztag.kz/ru/news/zashchitu-personalnykh-tsifrovykh-dannykh-grazhdan-nuzhno-zakrepit-vkonstitutsii-tokaev (дата обращения: 07.09.2026)