Алатау қаласының құқықтық тәртібін мемлекеттік реттеу: салықтық дербестік пен құқықтық кеңістіктің бірлігі

Мақалада Қазақстан Республикасындағы Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі инвестициялық саясаттың кезекті құралы ретінде ғана емес, унитарлық мемлекет ішінде аумақтық шектелген құқықтық эксперимент енгізудің жаңа үлгісі ретінде талданады. Зерттеудің өзегінде үш мәселе жатыр: жеке инвестицияларды тарту үшін ерекше институционалдық орта құру, салықтық және бюджеттік дербестіктің функционалдық элементтерін белгілеу және осы ерекшеліктерді құқықтық кеңістіктің конституциялық бірлігімен үйлестіру. Автор Алатау режимін арнайы экономикалық аймақтардың қарапайым жалғасы ретінде түсіндіру жеткіліксіз екенін негіздейді: конституциялық заң қала басқаруына, әкімшілік актілерге, салықтық преференцияларға, инвестициялық дауларға, келісімшарттық модельдерге және эксперименттік құқықтық режимдерге қатысты әлдеқайда кең құқықтық дифференциация жасайды. Сонымен бірге мұндай дифференциация абсолютті емес. Конституциялық заңның өзі азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына, дербес деректерге, қылмыстық және өзге де қорғалатын салаларға арнаулы режимнің таралмайтынын бекітеді. Жұмыста арнаулы режимнің артықшылықтары мен тәуекелдері қатар қарастырылады: инвестициялық болжамдылық, әкімшілік икемділік және инфрақұрылымдық серпін бір жағында; құқықтық асимметрия, салықтық арбитраж, жергілікті мүдделердің әлсіреуі және нормативтік параллелизм қаупі екінші жағында. Қорытындыда Алатау моделі сәтті болуы үшін арнаулы құқықтық режимнің ашық тізілімі, салықтық преференциялардың фискалдық әсерін бағалау, эксперименттік актілерге мерзімді құқықтық аудит, инвестор кепілдіктері мен қоғамдық бақылаудың теңгерімі қажет екені ұсынылады.

1. Конституция Республики Казахстан. Принята на республиканском референдуме 15 марта 2026 г. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000 (дата обращения: 06.07.2026).

2. Указ Президента Республики Казахстан от 9 января 2024 года № 432 «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Алматинской области». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2400000432 (дата обращения: 06.07.2026).

3. Указ Президента Республики Казахстан от 26 сентября 2025 года «О некоторых вопросах развития города Алатау». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2500001015 (дата обращения: 06.07.2026).

4. Конституционный закон Республики Казахстан от 8 мая 2026 года № 286-VIII «О специальном правовом режиме города Алатау». URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000286 (дата обращения: 06.07.2026).

5. Нормативное постановление Конституционного суда Республики Казахстан от 30 апреля 2026 года № 78-НП «О рассмотрении Конституционного закона Республики Казахстан «О специальном правовом режиме города Алатау» на соответствие Конституции Республики Казахстан». URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/S2600000078 (дата обращения: 06.07.2026).

6. Распоряжение премьер-министра Республики Казахстан от 9 июня 2026 года № 90-р «О мерах по реализации Конституционного закона Республики Казахстан «О специальном правовом режиме города Алатау». URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/R2600000090 (дата обращения: 06.07.2026).

7. Закон Республики Казахстан от 3 апреля 2019 года № 242-VI «О специальных экономических и индустриальных зонах». URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1900000242 (дата обращения: 06.07.2026).

8. Конституционный закон Республики Казахстан от 7 декабря 2015 года № 438-V «О Международном финансовом центре «Астана». URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1500000438 (дата обращения: 06.07.2026).

9. UNCTAD. World Investment Report 2019: Special Economic Zones. Geneva: United Nations, 2019. URL: https://unctad.org/publication/world-investment-report-2019-special-economic-zones (accessed: 06.07.2026).

10. FIAS. Special Economic Zones: Performance, Lessons Learned, and Implications for Zone Development. Washington, DC: World Bank Group, 2008. URL: https://documents1.worldbank.org/curated/en/343901468330977533/pdf/458690WP0Box331s0April200801PUBLIC1.pdf (accessed: 06.07.2026).

11. OECD. Zone-Based Policies as Tools for Regional Development. OECD Regional Development Papers. Paris: OECD Publishing, 2025. URL: https://www.oecd.org/en/publications/zone-based-policies-astools-for-regional-development_4373e008-en.html (accessed: 06.07.2026).

12. Zeng D.Z. The Dos and Don’ts of Special Economic Zones. Washington, DC: World Bank, 2021. URL: https://documents1.worldbank.org/curated/en/700061638779538611/pdf/The-Dosand-Don-ts-of-SpecialEconomic-Zones.pdf (accessed: 06.07.2026).

13. World Bank Group. Special Economic Zones: An Operational Review of Their Impacts. Washington, DC: World Bank, 2017. URL: https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/0a495968-83b8-5ec3-b03e3f1463a664f4/download (accessed: 06.07.2026).

14. Moberg L. The Political Economy of Special Economic Zones // Journal of Institutional Economics. 2015. Vol. 11. No. 1. P. 167–190.

15. Farole T. Special Economic Zones: What Have We Learned? // Economic Premise. 2011. No. 64. P. 1–5.