Мәдени кодты қалыптастырудың құқықтық тетіктері

Мәдени код қоғамның тарихи жадын, тілін, құндылықтарын, рәміздерін, дәстүрлері мен әлеуметтік тәжірибелерін біріктіретін динамикалық мағыналар жүйесі болып табылады. Алайда құқықтық ғылымда оны қалыптастырудың тетіктері көбіне мәдени мұраны қорғау жөніндегі жекелеген нормалармен теңестіріледі, ал құқықтардың, рәсімдердің және цифрлық кепілдіктердің өзара байланысы жеткілікті ашылмайды. Зерттеудің мақсаты – халықаралық стандарттар мен Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасын талдау негізінде мәдени кодты қалыптастырудың кешенді құқықтық моделін әзірлеу. Жұмыста формальдызаңдық, жүйелік-құрылымдық, салыстырмалы-құқықтық, герменевтикалық және тәуекелге бағдарланған әдістер қолданылды. Мәдени код құқықпен тікелей «жасалатын» тұрақты мазмұн емес, қауымдастықтардың қатысуымен сақталатын, түсіндірілетін және ұрпақтан ұрпаққа берілетін мәдени мағыналар жүйесі ретінде негізделді. Құқықтық механизмдердің бес деңгейі айқындалды: конституциялық-құндылықтық; институционалдық-саяси; мұраны анықтау, қорғау және беру; қатысу мен мәдени құқықтарға кепілдік беру; цифрлық және зияткерлік-құқықтық реттеу. Қазақстандық модельдің күшті жақтарымен қатар, нормалардың салалық бытыраңқылығы, материалдық мұраны реттеудің басымдығы, тасымалдаушы қауымдастықтардың рәсімдік құқықтарының жеткіліксіз нақтылануы және мәдени деректерді цифрландырудың арнайы кепілдіктерінің әлсіздігі анықталды. Зерттеудің ғылыми құндылығы – мәдени кодты қорғау объектісі ретінде емес, құқықтық рәсімдер арқылы үздіксіз қайта өндірілетін қатынастар жүйесі ретінде түсіндіруінде.

1. Аймағамбетова М.М., Садыкова А.К. Қазақстанның медиа дискурсындағы мәдени код // Вестник КазНПУ имени Абая. Серия «Филологические науки». – 2021. – Т. 1. – № 1(75). – С. 386–393. DOI: 10.51889/2021-1.1728-7804.67.

2. Лаптева Л.Е. Культурный код России в историко-правовых исследованиях // Вестник Университета имени О.Е. Кутафина (МГЮА). – 2024. – № 12(124). – С. 145–153. DOI: 10.17803/2311-5998.2024.124.12.145-153.

3. Конституция Республики Казахстан: принята на республиканском референдуме 15 марта 2026 года. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000 (дата обращения: 14.07.2026).

4. О культуре: Закон Республики Казахстан от 15 декабря 2006 года № 207-III. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z060000207_ (дата обращения: 14.07.2026).

5. Об утверждении Концепции культурной политики Республики Казахстан на 2023–2029 годы: постановление Правительства Республики Казахстан от 28 марта 2023 года № 250. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2300000250 (дата обращения: 14.07.2026).

6. United Nations. International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights. New York, 16 December 1966. URL: https://www.ohchr.org/sites/default/files/cescr.pdf (accessed: 14.07.2026).

7. Committee on Economic, Social and Cultural Rights. General Comment No. 21: Right of Everyone to Take Part in Cultural Life (Art. 15, para. 1(a), of the Covenant). E/C.12/GC/21. 21 December 2009. URL: https://undocs.org/E/C.12/GC/21 (accessed: 14.07.2026).

8. UNESCO. Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage. Paris, 16 November 1972. URL: https://whc.unesco.org/archive/convention-en.pdf (accessed: 14.07.2026).

9. UNESCO. Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. Paris, 17 October 2003. URL: https://ich.unesco.org/doc/src/01852-EN.pdf (accessed: 14.07.2026).

10. О ратификации Конвенции об охране нематериального культурного наследия: Закон Республики Казахстан от 21 декабря 2011 года № 514-IV. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1100000514 (дата обращения: 14.07.2026).

11. Lázaro Ortiz S., Jiménez de Madariaga C. The UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage: A Critical Analysis // International Journal of Cultural Policy. 2022. Vol. 28. No. 3. P. 327–341. DOI: 10.1080/10286632.2021.1941914.

12. Eichler J. Intangible Cultural Heritage, Inequalities and Participation: Who Decides on Heritage? // The International Journal of Human Rights. 2021. Vol. 25. No. 5. P. 793–814. DOI: 10.1080/13642987.2020.1822821.

13. Sikora K. The Right to Cultural Heritage in International Law, with Special Reference to Indigenous Peoples’ Rights // Santander Art and Culture Law Review. 2021. Vol. 7. No. 2. P. 149–172. DOI: 10.4467/2450050XSNR.21.022.15267.

14. Lixinski L. Excavating the Field of Heritage Law: Support, Renewal, and Iconoclasm // International Journal of Cultural Property. 2023. Vol. 30. No. 3. P. 264–279. DOI: 10.1017/S0940739123000152.

15. Bhati H.V., Epstein Y. Protection of Biocultural Heritage in the Anthropocene: Towards Reconciling Natural, Cultural, Tangible and Intangible Heritage // Journal of Environmental Law. 2023. Vol. 35. No. 3. P. 353–375. DOI: 10.1093/jel/eqad020.

16. Higgins N., Ferri D., Donnellan K. Enhancing Access to Digital Culture for Vulnerable Groups: The Role of Public Authorities in Breaking Down Barriers // International Journal for the Semiotics of Law. 2023. Vol. 36. No. 5. P. 2087–2114. – DOI: 10.1007/s11196-022-09959-6.

17. Marek H.M. Navigating Intellectual Property in the Landscape of Digital Cultural Heritage Sites // International Journal of Cultural Property. 2022. Vol. 29. No. 1. P. 1–21. DOI: 10.1017/S0940739122000054.

18. Paul J. Traditional Knowledge Protection and Digitization: A Critical Decolonial Discourse Analysis // International Journal for the Semiotics of Law. 2023. Vol. 36. No. 5. P. 2133–2156. DOI: 10.1007/s11196-023-09989-8.

19. Spano I., Zhang Y. Indigenous Data Sovereignty in Intangible Cultural Heritage Governance: A Complementary Approach to Public–Private Partnerships // International Journal of Cultural Property. 2025. Vol. 32. No. 2. P. 167–193. DOI: 10.1017/S0940739125100064.

20. Alshehaby F. Assessing the Legal Protection of Intangible Cultural Heritage in Saudi Arabia: A Critical Analysis in the Context of the 2003 UNESCO Convention // Laws. 2024. Vol. 13. No. 2. Article 13. DOI: 10.3390/laws13020013.

21. Об охране и использовании объектов историко-культурного наследия: Закон Республики Казахстан от 26 декабря 2019 года № 288-VI ЗРК. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1900000288 (дата обращения: 14.07.2026).

22. О языках в Республике Казахстан: Закон Республики Казахстан от 11 июля 1997 года № 151-I. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z970000151_ (дата обращения: 14.07.2026).

23. Об утверждении Правил формирования и ведения Национального перечня элементов нематериального культурного наследия Республики Казахстан: приказ Министра культуры и спорта Республики Казахстан от 30 ноября 2015 года № 368. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/V1500012594 (дата обращения: 14.07.2026).

24. Об утверждении Комплексного плана по сохранению и продвижению культурного наследия под эгидой ЮНЕСКО и ИСЕСКО на 2026–2028 годы: постановление Правительства Республики Казахстан от 30 марта 2026 года № 196. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2600000196 (дата обращения: 14.07.2026).

25. UNESCO. Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions. Paris, 20 October 2005. URL: https://www.unesco.org/en/legal-affairs/convention-protection-and-promotiondiversity-cultural-expressions (accessed: 14.07.2026).