Азаматтық сот ісін жүргізуде есту және сөйлеу қабілетінен айрылған адамдардың ымдау тілі арқылы қатысуы: салыстырмалы құқықтық-талдау

Мақала есту және сөйлеу қабілеті бұзылған тұлғалардың ымдау тілі арқылы азаматтық сот ісін жүргізуге қатысу мәселелеріне арналған. Азаматтық істерді қарау барысында олардың түсініктемелер беру, өтініш хаттар мәлімдеу, дәлелдемелер ұсыну және сот жарыссөздеріне қатысу құқықтарын қоса алғанда, процестік құқықтарын жүзеге асыру ерекшеліктері қарастырылады. Процеске қатысушылардың теңдігін және ауызша коммуникацияда қиындық көретін тұлғалар үшін сот төрелігінің іс жүзіндегі қолжетімділігін қамтамасыз етуге ерекше назар аударылады. Сондай-ақ мұндай тұлғалардың сот талқылауына толыққанды қатысуын қамтамасыз етудегі сурдоаудармашының рөлі және сотта сурдоаударманы қолдануға байланысты практикалық мәселелер талданады. Салыстырмалы-құқықтық талдау шеңберінде Қазақстанда, Өзбекстанда, Қырғызстанда, Беларусьте және Әзербайжанда есту және сөйлеу қабілеті бұзылған тұлғалардың азаматтық сот ісін жүргізуге қатысуын қамтамасыз ету тәсілдері қарастырылады. Аталған мемлекеттердің заңнамасын салыстыру ымдау тілі мен сурдоаударманы пайдалануды реттеудегі, сондай-ақ есту және сөйлеу қабілеті бұзылған тұлғалардың процестік кепілдіктерін қамтамасыз етудегі ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтады. Олардың процестік құқықтарын іске асыруына және сот процесіне толыққанды қатысуына қосымша кедергілер туғызатын білікті сурдоаудармашылардың жетіспеушілігі мәселесі жеке қарастырылады. Азаматтық сот ісін жүргізуде ымдау тілін пайдаланудың құқықтық және ұйымдастырушылық тетіктерін жетілдіру, білікті сурдоаударма қызметтерінің қолжетімділігін арттыру және аталған тұлғалардың процестік кепілдіктерін кеңейту қажеттігі негізделеді. Жасалған қорытындылар мен ұсыныстар есту және сөйлеу қабілеті бұзылған тұлғалардың заң мен сот алдындағы тек формалды емес, нақты теңдігін қамтамасыз етуге және сот төрелігінің қолжетімділігін арттыруға бағытталған.

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы (2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған). URL: https://prg.kz/document/?doc_id=32817648 (өтініш берілген күн: 01.07.2026)

2. Қазақстан Республикасында мүгедектігі бар адамдардың құқықтарын қамтамасыз ету және тұрмыс сапасын жақсарту жөніндегі 2025 жылға дейінгі ұлттық жоспарды бекіту туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 28 мамырдағы № 326 қаулысы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/ P1900000326 (өтініш берілген күн: 01.07.2026)

3. Мүгедектердің құқықтары туралы конвенцияны ратификациялау туралы Қазақстан Республикасының 2015жылғы20 ақпандағы № 288-V ҚРЗ Заңы. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1500000288 (өтініш берілген күн: 01.07.2026)

4. 2024 жылғы 23 сәуірдегі № ДС-204 ым-жым тілі және дактиль алфавиті туралы Қазақстан Республикасының Премьер-Министрінің орынбасары Е.Б. Көшербаевқа Депутаттық сауал. URL: https:// mazhilis.parlam.kz/media/deputy_request/documents/2025-04-25/ДС-204_8_3_0lAq4OY.pdf (өтініш берілген күн: 01.07.2026)

5. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 2025 жылғы 21 мамырдағы №16-10/3120 дз Депутаттық сауалға жауабы. URL: https://mazhilis.parlam.kz/media/deputy_request_answer/documents/2025-05-22/Ответ_ДС-204_8_3.pdf (өтініш берілген күн: 01.07.2026)

6. British Sign Language Act 2022. URL: https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2022/34 (accessed: 01.07.2026)

7. New Zealand Sign Language Act 2006. URL: https://www.legislation.govt.nz/act/public/2006/18/en/latest/#DLM372754 (accessed: 01.07.2026)

8. Act on the Status of the Icelandic language and Icelandic Sign Language, June 7th 2011. No.61. URL: https://www.deaf.is/english/status-of-icelandic-sign-language/ (accessed: 01.07.2026)

9. Act relating to Language 2022. URL: https://lovdata.no/dokument/NLE/lov/2021-05-21-42 (accessed: 01.07.2026)

10. Constitution of the Republic of South Africa, 1996. Chapter 1: Founding Provisions. URL: https://www.gov.za/documents/constitution/constitution-republic-south-africa-1996-chapter-1-founding-provisions04-feb#5 (accessed: 01.07.2026)

11. Варинова О.А. Теория и практика сурдоперевода: учебно-методическое пособие / О.А. Варинова, Е.С. Минаева. – Новосибирск: Изд-во НГТУ, 2014. – 36 с.

12. Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі 2015 жылғы 31 қазандағы № 377-V ҚРЗ. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1500000377#z14 (өтініш берілген күн: 01.07.2026)

13. Кайса С.Т., Искакова А.Б. Научно-практический комментарий к Общей части Гражданского процессуального кодекса Республики Казахстан. – Алматы, 2010. – 236 с.

14. Гражданский процессуальный кодекс Республики Беларусь от 11 января 1999 г. № 238-З. URL: https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=hk9900238 (дата обращения: 15.07.2026)

15. Гражданский процессуальный Кодекс Республики Узбекистан от 22 января 2018 года № ЗРУ460. URL: https://lex.uz/docs/3517334 (дата обращения: 15.07.2026)

16. Гражданский процессуальный кодекс Кыргызской Республики от 25 января 2017 года № 14. URL: https://cbd.minjust.gov.kg/3-29/edition/1261675/ru (дата обращения: 15.07.2026)

17. Azərbaycan Respublikasının 28 dekabr 1999-cu il tarixli № 780-IQ nömrəli Mülki Prosessual Məcəlləsi. URL: https://e-qanun.az/framework/46945 (дата обращения: 15.07.2026)

18. ГоликоваН.Л.Сурдопереводчиквпроцессереализацииконституционногоправанаиспользование в судопроизводстве родного языка или языка, которым лицо свободно владеет // Международный научно-исследовательский журнал. – 2024. – № 6(144). – С. 1–4.

19. Коваленко А.Г. Гражданский процесс: Учебник / Под ред. д.ю.н., проф. А.Г. Коваленко, д.ю.н. проф. А.А. Мохова, д.ю.н., проф. П.М. Филиппова. – М.: Юридическая фирма «КОНТРАКТ»; «ИНФРА-М», 2008. – 448 с.

20. Өңірде ымдау тілі мамандары тапшы. URL: https://kokshetv.kz/kz/news/27672 (өтініш берілген күн: 05.07.2026)

21. Абайдельдинова А.Т. Некоторые вопросы участия сурдопереводчика в гражданском процессе. URL: https://prg.kz/document/?doc_id=33293051&ysclid=mrkj9nen62948951246&pos=6;134 (дата обращения: 05.07.2026)

22. Астана қаласының азаматтық істер бойынша ауданаралық сотының 2024 жылғы 09 қазандағы №7142-24-00-2м/41226 ұйғарымы. URL: https://office.sud.kz/index.xhtml (өтініш берілген күн: 01.07.2026)

23. Алматы қаласының Алмалы аудандық № 2 сотының 2024 жылғы 29 наурыздағы 7520-24-00- 2/6040 ұйғарымы. URL: https://office.sud.kz/index.xhtml (өтініш берілген күн: 01.07.2026)

24. Определение Талгарского районного суда Алматинской области (Общая юрисдикция) о подготовке гражданского дела к судебному разбирательству от 13 июня 2024 года 1962-24-00-2/1993. URL: https://office.sud.kz/index.xhtml (дата обращения: 05.07.2026)

25. Len Roberson, Debra Russell, Risa Shaw. World association of sign language interpreters. Conference: World Association of Sign Language Interpreters (WASLI)At: Durban, South Africa. 2011. P. 65–99.

26. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі 2014 жылғы 3 шілдедегі № 226-V ҚРЗ. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1400000226 (өтініш берілген күн: 05.07.2026)

27. Максуров А.А. Доказательства в гражданском процессе: учебное пособие / А.А. Максуров. – М.: РУСАЙНС, 2024. – 90 с.

28. Golikova N.L. Sign language interpreter in the process of exercising the constitutional right to use one’s native language or a language that a person speaks fluently in court proceedings// International Research Journal, 2024, no. 6(144). URL: https://research-journal.org/en/archive/6-144-2024-june/10.60797/IRJ.2024.144.48