Европа кеңесінің № 216 cets конвенциясын Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасына имплементациялау: саралау және дәлелдеу мәселелері (бижанов және басқалардың ісі бойынша үкім мысалында)

Мақала Еуропа Кеңесінің адам ағзалары саудасына қарсы конвенциясын Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасына имплементациялау мәселесіне арналған. Өзектілігі Конвенцияны алдағы ратификациялаумен және ұлттық қылмыстық заңды оның талаптарына сәйкестендіру қажеттілігімен айқындалады. Жұмыстың мақсаты Қылмыстық кодекстің 116-бабының қолданыстағы редакциясындағы олқылықтарды анықтау және конвенциялық міндеттемелерді нақты қылмыстық іс материалдарымен салыстыру негізінде оларды жою жолдарын әзірлеу болып табылады. Әдіснамалық негізді формалды-құқықтық, салыстырмалықұқықтық, жүйелік және криминологиялық әдістер, сот практикасын талдау және құқықтық модельдеу құрады. Ұлттық норма негізінен алу актісі мен заңсыз мәмілелерді қылмыстық жазаланатын деп танитыны, ал конвенциялық стандарт ағзалардың заңсыз айналымындағы тартуды, ұсынуды, делдалдықты, тасымалдауды, сақтауды және қаржыландыруды қылмыстандыруды талап ететіні анықталды. Сот практикасының материалдары мұқтаждық пен алдаудың ықпалымен әрекет еткен донорлардың ұйымдастырушылармен тең дәрежеде сотталатынын көрсетті. 116-баптың жаңа редакциясы, тарту, делдалдық және құжаттарды қолдан жасау бойынша дербес құрамдар, донор-жәбірленуші иммунитеті туралы ескертпе, сондай-ақ заңды тұлғалардың әкімшілік жауаптылығы ұсынылды. Тұжырымдар заң шығару және құқық қолдану қызметінде қолданылуы мүмкін.

1. WHO Guiding Principles on Human Cell, Tissue and Organ Transplantation. Geneva: World Health Organization, 2010. 24 p.

2. Council of Europe Convention against Trafficking in Human Organs (CETS No. 216). Santiago de Compostela, 25.03.2015. URL: https://rm.coe.int/16806dca3a (accessed: 02.04.2026)

3. Уголовный кодекс Республики Казахстан: Кодекс Республики Казахстан от 3 июля 2014 года № 226-V (с изменениями и дополнениями). URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1400000226 (дата обращения: 02.04.2026)

4. О здоровье народа и системе здравоохранения: Кодекс Республики Казахстан от 7 июля 2020 года № 360-VI (с изменениями и дополнениями). URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2000000360 (дата обращения: 02.04.2026)

5. Delmonico F.L., Domínguez-Gil B., Capron A.M. Ethical and legal issues in organ transplantation // Transplantation. 2019. Vol. 103. No. 2. P. 274–278.

6. Жансеркенов Ж.К., Рахмет Е.Д. О необходимости введения института иммунитета доноражертвы в статью 116 УК Республики Казахстан // Ученые труды Алматинской академии МВД Республики Казахстан имени М. Есбулатова. – 2026. – № 1(86). – С. 158–167.

7. Кан А.Г., Насырова Э.М. Совершенствование межведомственного взаимодействия в рамках сервисной модели обеспечения безопасности // Ученые труды Алматинской академии МВД Республики Казахстан имени Макана Есбулатова. – 2025. – № 1(82). – С. 294–300. URL: https://alpolac.edu.kz/wpcontent/uploads/2025/10/zhurnal-N182.pdf (дата обращения: 02.04.2026)

8. Приговор Специализированного межрайонного суда по уголовным делам города Алматы по делу № 7598-25-00-1/37 от 14.07.2025 г. URL: https://office.sud.kz/lawsuit/document.xhtml.

9. Martin D.E., Van Assche K., Domínguez-Gil B. et al. Strengthening global efforts to combat organ trafficking and transplant tourism: implications ofthe 2018 edition oftheDeclaration ofIstanbul //Transplantation Direct. 2019. Vol. 5. No. 3. e433.

10. Explanatory Report to the Council of Europe Convention against Trafficking in Human Organs. Strasbourg, 2015. 58 p. URL: https://rm.coe.int/16800d3840 (accessed: 02.04.2026)

11. Pietrobon A. Challenges in Implementing the European Convention against Trafficking in Human Organs // Leiden Journal of International Law. 2016. Vol. 29. No. 2. P. 485–502. DOI: 10.1017/S092215651600011X.

12. López-Fraga M., Domínguez-Gil B., Capron A.M., Van Assche K., Martin D., Cozzi E., Delmonico F.L. A needed Convention against trafficking in human organs // The Lancet. 2014. Vol. 383. No. 9936. P. 2187–2189. DOI: 10.1016/S0140-6736(14)60835-7.

13. Gawronska S. Organ trafficking and human trafficking for the purpose of organ removal: two international legal frameworks against illicit organ removal // New Journal of European Criminal Law. 2019. DOI: 10.1177/2032284419862387.

14. Columb S. Excavating the Organ Trade: An Empirical Study of Organ Trading Networks in Cairo, Egypt // British Journal of Criminology. 2017. Vol. 57. No. 6. P. 1301–1321.

15. Chart of signatures and ratifications of Treaty 216: Council of Europe Convention against Trafficking in Human Organs. – Strasbourg: Council of Europe, Treaty Office. URL: https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list (accessed: 28.08.2026)

16. Trafficking in organs, tissues and cells and trafficking in human beings for the purpose of the removal of organs: Joint Council of Europe / United Nations Study. Strasbourg: Council of Europe, 2009.

17. Handbook for parliamentarians: The Council of Europe Convention against Trafficking in Human Organs (CETS No. 216). Strasbourg: Council of Europe Publishing, 2019.

18. Columb S., Ambagtsheer F., Bos M., Ivanovski N., Moorlock G., Weimar W. Re-conceptualizing the organ trade: separating “trafficking” from “trade” and the implications for law and policy // Transplant International. 2017. Vol. 30. No. 2. P. 209–213.

19. Farrell A., de Vries I. Measuring and understanding organ trafficking // Crime, Law and Social Change. 2020. Vol. 74. No. 2. P. 123–139.

20. Yea S. Trafficking in Organs and the Moral Limits of Consent // Journal of Human Rights Practice. 2022. Vol. 14. No. 1. P. 98–115.

21. Shimazono Y. The state of the international organ trade: a provisional picture based on integration of available information // Bulletin of the World Health Organization. 2007. Vol. 85. No. 12. P. 955–962.