Цифрлық активтер қылмыстың пәні ретінде: ұрлық пен алаяқтықты саралаудың мәселелері

Мақалада Қазақстан Республикасының құқығында цифрлық активтер қылмыс заты ретінде көрінетін не мүліктіңқылмыстықшығу тегінжасыру құралыретіндепайдаланылатыніс-әрекеттерді қылмыстық-құқықтық саралау мәселелері зерттеледі. Негізгі мәселе зат нысанында өмір сүрмейтін, бірақ мүліктік құндылыққа ие және қылмыстық схемаларға қатыса алатын объектіге қатысты ұрлық, алаяқтықжәне заңдастырудың дәстүрлі конструкцияларының қалай қолданылатынында болып табылады. Қылмыстық құқық үшін цифрлық актив ең алдымен таза ақпарат ретінде емес, мүліктік құндылық ретінде қарастырылуы тиіс екені негізделді. Ұрлық кезінде шешуші мәнжәбірленушінің активке бақылауынжоғалтуына, алаяқтық кезінде – алдау немесе сенімді теріс пайдалану салдарынан туындаған ерік ақауына, ал заңдастыру кезінде – қылмыстық активтің шығу тегі мен қозғалысына құқыққа сай сипат беруге бағытталған қаржылық операциялардың болуына тиесілі екені көрсетілді. Қазақстанның қолданыстағы қылмыстық заңнамасында цифрлық активтерге қол сұғушылықтың негізгі нысандарын қамтуға қабілетті базалық нормалар қазірдің өзінде бар деген қорытынды жасалады, алайда құқық қолдану қызметі неғұрлым дәл саралау өлшемдеріне, цифрлық іздерге бірыңғай тәсілге және дәлелдеудің арнайы әдістемесіне мұқтаж. Тәжірибе үшін ең үлкен қиындықтар қылмыс затын айқындаумен, жасырын алып қоюды алдау арқылы иеленуден ажыратумен, ұрлықтың аяқталу сәтін белгілеумен, сондай-ақ цифрлық активтің құнын, бақылауын және шығу тегін дәлелдеумен байланысты екені анықталды. Цифрлық активтермен байланысты қылмыстарды саралаудың тәжірибеге бағдарланған моделі ұсынылды.

1. On digital assets in the Republic of Kazakhstan Law of the Republic of Kazakhstan №. 193-VII LRK of February 6, 2023. URL: https://adilet.zan.kz/eng/docs/Z2300000193 (accessed: 06.06.2026)

2. Criminal Code of the Republic of Kazakhstan dated 3 July 2014 No. 226-V ZRK. URL: https://adilet.zan.kz/eng/docs/K1400000226 (accessed: 06.06.2026)

3. Жанабилова А.Б. Правовое регулирование оборота цифровых активов в Республике Казахстан и возможность их наследования // Вестник Института законодательства Республики Казахстан. – 2024. – № 3(78). – С. 124–134.

4. On Issues of the Sale of Digital Assets. URL: https://kgd.gov.kz/ru/news/po-voprosam-realizacii-cifrovyhaktivov-1-142592 (accessed: 06.06.2026)

5. Романенко С.В. Вопросы регулирования правоотношений в сфере производства и обращения цифровых активов, противодействия коммерческому мошенничеству // Вестник КазНУ. Серия Юридическая. – 2023. – № 2(106). – С. 47–55.

6. On Judicial Practice in Cases of Fraud: Normative Resolution of the Supreme Court of the Republic of Kazakhstan dated 29 June 2017 No. 6. URL: https://adilet.zan.kz/eng/docs/P170000006S (accessed: 06.06.2026)

7. On Counteracting the Legalization (Laundering) of Proceeds Obtained by Criminal Means, the Financing of Terrorism and the Financing of the Proliferation of Weapons of Mass Destruction: Law of the Republic of Kazakhstan dated 28 August 2009 No. 191-IV. URL: https://adilet.zan.kz/eng/docs/Z090000191_ (accessed: 06.06.2026)

8. Қойшыбайұлы Қ., Копбаев Д.З., Бидайшиева А.Б. Правовое регулирование блокчейн и криптовалют: проблемы и перспективы выпуска токенов и их оборот на территории Республики Казахстан // Вестник Института законодательства Республики Казахстан. – 2023. – № 1(72). – С. 98–107.

9. Kan A.G., Korzhumbaeva T.M., Abdullina S.Kh. Features of the Use of Cryptocurrencies in the Commission of Crimes in the Sphere of High Technologies // Bulletin of L.N. Gumilyov Eurasian National University. Law Series. 2024. Vol. 147. No. 2. P. 230–241.

10. Заркенов М.С., Жемпиисов Н.Ш. Уголовная ответственность в области неправомерной добычи цифровых активов // Вестник Академии правоохранительных органов. – 2021. – № 2(20). – С. 48–55.

11. Приказ Министра финансов Республики Казахстан от 25 сентября 2025 года № 531 «Об утверждении Правил определения, опубликования стоимости цифровых активов и перечня их видов». URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2500036938 (дата обращения: 06.06.2026)

12. Ликвидация структур по отмыванию денег через криптовалюту. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/afm/press/news/details/913888?lang=ru (дата обращения: 06.06.2026)

13. АФМ первыми на пространстве СНГ возвратило похищенные средства от зарубежного эмитента цифровых активов. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/afm/press/news/details/820233?lang=ru (дата обращения: 06.06.2026)

14. FATF. Updated Guidance for a Risk-Based Approach to Virtual Assets and Virtual Asset Service Providers. Paris: FATF, 2021. URL: https://www.fatf-gafi.org/en/publications/Fatfrecommendations/Guidance-rba-virtualassets-2021.html (accessed: 06.06.2026)

15. FATF Urges Stronger Global Action to Address Illicit Finance Risks in Virtual Assets // FATF. 26.06.2025. URL: https://www.fatf-gafi.org/en/publications/Fatfrecommendations/targeted-update-virtual-assets-vasps-2025.html (accessed: 06.06.2026)

16. Decoding Crypto Crime – A Guide for Law Enforcement. URL: https://oceea.osce.org/oceea/587475 (accessed: 06.06.2026)