Әлеуметтік желінің кәмелетке толмағандардың құқықтық санасы мен қауіпсіздігіне ықпалы (қылмыстық құқық және криминологиялық аспектілер)

Мақалада кәмелетке толмағандарға әлеуметтік желі, әлеуметтік желілердің криминогендік ықпалы, факторлары мен жағдайлары қарастырылған. Кәмелетке толмағандарға әлеуметтік желінің кері әсері, олардың интернетке тәуелділігі, ересектер тарапынан бақылаудың болмауы, пайдалы іспен айналыспауы – бәрі-бәрі кәмелетке толмағандарға «қауіп» төндіруде. Ол қауіп – олардың құқықтық санасына, қауіпсіздігіне төнген қауіп. Сондықтан, кәмелетке толмағандардың әлеуметтік желіге тәуелділігін азайту маңызды болып саналады. Өзімізге белгілі, интернетке тәуелділік кей кездері зардапқа әкеп соғып жатады. Ол – қорқытуға қатысу, киберқылмыс, психикалық денсаулыққа деструктивті әсер ету, манипуляциялау әрекеттері және өзін-өзі өлтіруге итермелеу. 2023 жылы Қазақстандағы мектеп оқушыларының 15 пайызы онлайн қорқытумен бетпе-бет келген, бұл психологтардың пікірінше, психикалық денсаулық проблемаларын күшейтеді. Интернетке тәуелділік – бұл интернетте уақыт өткізуге деген құштарлық, бұл адамның өмірін бақылауды жоғалтуға ықпал етеді. 2019 ж. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ойынға тәуелділікті аурулардың халықаралық классификациясына ойындардың пайдасына нақты істерден басымдылығын жоғалтуымен сипатталатын психикалық бұзылыс ретінде енгізді. Қазақстанда Қоғамдық денсаулық сақтау ұлттық орталығының 2023 ж. арналған зерттеуіне сәйкес, жасөспірімдердің шамамен сегіз пайызында интернетке, 10 пайызында компьютерлік ойындарға тәуелділік белгілері байқалады. Симптомдары мыналарды қамтиды: желіде өткізілетін уақытты қысқарта алмау, гаджеттерге қол жетімділік болмаған кезде ашуланшақтық, оқуға және отбасымен қарым-қатынасқа немқұрайлылық. Әлеуметтік желілердің мазмұнын құқықтық реттеуге бағытталған шаралардың уақытылы, бірақ жеткіліксіз екені белгілі. Мақалада бұл проблема да көтерілген, күресудің ықтимал жолдары ұсынылған.

1. The United Nations Convention on the Rights of the Child. 1989. URL: https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-rights-child (accessed: 23.03.2026)

2. Law of the Republic of Kazakhstan “On the Rights of the Child in the Republic of Kazakhstan”. 2002. URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z020000345_ (accessed: 23.03.2026)

3. Speech by Kassym-Jomart Tokayev at the second session of the National Kurultai on the theme “Fair Kazakhstan – Honest Citizen”. 2023. URL: https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomarttokaevtyn-ulttyk-kurultaydyn-adiletter-kazakstan-adal-azamatsesiyasynda-soylegen-sozi-16538 _(accessed: 23.03.2026)

4. Zhekebayev U.S., Rakhimov T.G., Sudakova R.N. Motivation of Crime and Criminal Responsibility. Academy of Sciences of the Kazakh SSR, Institute of Philosophy and Law. Alma-Ata: Nauka, 1987. 192 p.

5. Alaukhanov Ye.O. Legal Genesis of Organised Crime in the Republic of Kazakhstan. St. Petersburg: Yuridichesky Tsentr Press, 2008. 216 p.

6. Tulegen M.A., Orsayeva R.A. Issues of Crime Prevention among Children in the Republic of Kazakhstan // “Khabarshi-Vestnik”. Journal of the Karaganda Academy named after B. Beissenov of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Kazakhstan. Karaganda. 2022. No. 3(77). P. 79–82. URL: https://kpa.edu.kz/wp-content/uploads/2022/04/habarshy-vestnik-3-2022-goda.pdf

7. Nesi J., Choukas-Bradley S., Prinstein M.J. Transformation of adolescent peer relations in the social media context. Part 1: Theoretical framework and application to dyadic peer relationships // Clinical Child and Family Psychology Review. 2018. Vol. 21. Iss. 3. P. 267–294. URL: https://link.springer.com/article/10.1007/s10567-018-0261-x

8. Brighi A., Menin D., Skrzypiec G., Guarini A. Young, bullying, and connected. Common pathways to cyberbullying and problematic internet use in adolescence // Frontiers in Psychology. 2019. Vol. 10. Article 1467. URL: https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2019.01467/full

9. Bergmann M.C., Baier D. Prevalence and correlates of cyberbullying perpetration. Findings from a German representative student survey // Journal of Environmental Research and Public Health. 2018. Vol. 15(2). Article E274. URL: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29415426/

10. Garaigordobil M. Prevalencia y consecuencias del cyberbullying: una revisión // International Journal of Psychology and Psychological Therapy. 2011. Vol. 11(2). P. 233–254. URL: https://www.ijpsy.com/volumen11/num2/295.html

11. Cyber Bullying Statistics // Bullying Statistics. 2015. URL: http://www.bullyingstatistics.org/content/cyber-bullying-statistics.html (accessed: 18.01.2026)

12. Peebles E. Cyberbullying: Hiding behind the screen // Paediatrics & Child Health. 2014. Vol. 19(10). P. 527–528. DOI: 10.1093/pch/19.10.527

13. Guo Y., Xia L.X. Relational model of relative deprivation, revenge, and cyberbullying: A three‐time longitudinal study // Aggressive Behavior. 2023. Vol. 49(1). P. 333–344. DOI: 10.1002/ab.22079

14. Zhao Y., Chu X., Rong K. Cyberbullying experience and bystander behavior in cyberbullying incidents: The serial mediating roles of perceived incident severity and empathy // Computers in Human Behavior. 2023. Vol. 138. Article 107484. DOI: 10.1016/j.chb.2022.107484

15. Ben-Joseph E.P. Cyberbullying // KidsHealth. 2022. URL: https://kidshealth.org/en/teens/cyberbullying.html (accessed: 18.01.2026)

16. Evangelio C., Rodríguez-González P., Fernández-Río J., Gonzalez-Villora S. Cyberbullying in elementary and middle school students: A systematic review // Computers & Education. 2022. Vol. 176. Article 104356. DOI: 10.1016/j.compedu.2021.104356

17. Barlett C.P., Simmers M.M., Roth B., Gentile D. Comparing cyberbullying prevalence and process before and during the COVID-19 pandemic // The Journal of Social Psychology. 2021. Vol. 161(4). P. 408–418. URL: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34128768/

18. Study: One in eight schoolchildren is subjected to cyberbullying in Kazakhstan // Zakon.kz. 2024. URL: https://www.zakon.kz/obshestvo/6428856-issledovanie-kazhdyy-vosmoy-shkolnik-podvergaetsyakiberbullingu-v-kazakhstane.html

19. Zhmyrko K.S. Features of adolescents’ communication through the Internet // Young Scientist. 2015. No. 10(90). P. 1333–1335. URL: https://moluch.ru/archive/90/18749/

20. Smith P.K., Mahdavi J., Carvalho M., Fisher S., Russell S., Tippett N. Cyberbullying: its nature and impact in secondary school pupils // The Journal of Child Psychology and Psychiatry. 2008. Vol. 49(4). P. 376–385. URL: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18363945/

21. Hinduja S., Patchin J.W. Bullying, cyberbullying, and suicide // Archives of Suicide Research. 2010. Vol. 14. P. 206–221. DOI: 10.1080/13811118.2010.494133

22. Modecki K.L., Minchin J., Harbaugh A.G., Guerra N.G., Runions K.C. Bullying prevalence across contexts: a meta-analysis measuring cyber and traditional bullying // Journal of Adolescent Health. 2014. Vol. 55. P. 602–611. DOI: doi.org/10.1016/j.jadohealth.2014.06.007

23. Bilić V., Buljan Flander G., Rafajac B. Life Satisfaction and School Performance of Children Exposed to Classic and Cyber Peer Bullying // Collegium Antropologicum. 2014. Vol. 38. P. 21–29. URL: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24851593/

24. BullyinginKazakhstan:Statistics,Legislation,andtheMostHigh-ProfileIncidents//Liter.kz.2022.URL: https://liter.kz/bulling-v-kazakhstane-statistika-zakonodatelstvo-i-samye-gromkie-intsidenty-1667380309/ (accessed: 23.03.2026)

25. Study: one in eight schoolchildren is subjected to cyberbullying in Kazakhstan // Zakon.kz. 2024. URL: https://www.zakon.kz/obshestvo/6428856-issledovanie-kazhdyy-vosmoy-shkolnik-podvergaetsyakiberbullingu-v-kazakhstane.html (accessed: 23.03.2026)

26. Sapargaliyev G.S., Ibrayeva A.S. Theory of State and Law. Textbook. Astana: Foliant, 2007. 127 p.

27. Bainiyazov R.S. Theoretical Issues of Legal Consciousness. Saratov, 2001. 17 p.

28. Kaiyrzhan Ye.I. Criminology. Study guide. Almaty, 2009. 210 p.

29. Martinez-Ferrer B., Moreno D., Musitu G. Are adolescents engaged in the problematic use of social networking sites more involved in peer aggression and victimization? // Frontiers in Psychology. 2018. Vol. 9. Article 801. URL: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29896139/