Халықаралық медициналық қызметтер саудасы: доктриналық қатынастар мен терминологиялық нақтылық мәселесі

Жаһандану медициналық қызметтердің трансшекаралық саудасын толыққанды әрі ауқымды индустрияға айналдырды. Жыл сайын шамамен 14 миллион адам медициналық көмек алу үшін өз елінен тыс желерге жүгінеді, ал осы қызметтердің әлемдік нарығының көлемі 40 миллиард АҚШ долларына жуық бағаланады. Сонымен қатар халықаралық құқықта да, ұлттық құқықтық жүйелерде де «халықаралық медициналық қызметтер» ұғымының заңнамалық тұрғыдан бекітілген анықтамасы жоқ, бұл тиісті құқықтық қатынастарды саралау барысында терминологиялық белгісіздік пен құқықтық тәуекелдерді туындатады. Мақалада қалыптасқан доктриналық көзқарастар жинақталып, оларды синтездеу негізінде халықаралық медициналық қызметтердің авторлық анықтамасы ұсынылады. ГАТС шеңберіндегі қызметтерді жеткізудің төрт тәсілі қарастырылады, сауданы ырықтандыру мен мемлекеттердің денсаулық сақтау құқығын қамтамасыз ету жөніндегі міндеттемелері арасындағы қайшылық талданады, сондай-ақ мемлекеттік қызметтерге қатысты ерекшелікті түсіндірудегі құқықтық белгісіздік айқындалады. Жария қызметтерді ГАТС қолданылу аясынан шығару презумпциясы негізделеді. Қазақстан үшін ДСҰ шеңберіндегі міндеттемелерді қайта қарауды, арнайы міндеттемелер санаттарын стратегиялық тұрғыдан пайдалануды және денсаулық сақтау органдарын халықаралық келіссөздерге тартуды қамтитын практикалық ұсынымдар ұсынылады. Алынған тұжырымдар халықаралық медициналық қызметтер саудасы саласында еліміздің ұлттық ұстанымын қалыптастыруға ықпал етуі мүмкін.

1. Research and Markets. Global Medical Tourism Country Profiles Report 2023: Latest Information on In-bound/Origin Destinations with Facts and Figures for 170+ Countries. 2023. URL: https://finance.yahoo.com/news/global-medical-tourism-country-profiles-152800004.html (accessed: 10.01.2026).

2. World Trade Organization. Cross-Border Mobility, COVID-19 and Global Trade. Geneva: WTO, 2020. 9 p. URL: https://www.wto.org/english/tratop_e/covid19_e/mobility_report_e.pdf (accessed: 10.01.2026).

3. United Nations. International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights. Adopted 16 December 1966. URL: https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-economicsocial-and-cultural-rights (accessed: 13.01.2026).

4. Rodríguez Blanco A.D., Gurgel H. Cross-border health as a conceptual approach to health mobility beyond borders: a mapping review // Critical Public Health. 2026, vol. 36, no. 1, Article 2598712. DOI: 10.1080/09581596.2025.2598712.

5. Sobo E.J. Medical travel: what it means, why it matters // Medical Anthropology. 2009, vol. 28, no. 4, pp. 326–335. DOI: 10.1080/01459740903303894.

6. Labonté R., Wise M. Comercio y salud // Revista de la Facultad Nacional de Salud Pública. 2002, vol. 20, no. 1, pp. 145–148. DOI: 10.17533/udea.rfnsp.874.

7. Pico García N., Stolik Lipszyc O., Gudín Piedra Y. Exportaciones de servicios de salud: aspectos conceptuales y situación actual. Havana: Centro de Investigaciones de Economía Internacional, 2016. 17 p. URL: https://biblioteca.clacso.edu.ar/Cuba/ciei-uh/20161007033427/ExportacionesdeServiciosdeSalud1.pdf.

8. Jovanovic M., Dequeker E., Desmet L., Morris M., Cassiman J.J., Aymé S. Genetic testing in Europe: transborder testing is a necessity // Orphanet Journal of Rare Diseases. 2010, vol. 5, suppl. 1, Article P4. DOI: 10.1186/1750-1172-5-S1-P4.

9. Brackx F., Vanongeval F., Natalia Y.A., Molenberghs G., Steenberghen T. The effect of transborder mobility on COVID-19 incidences in Belgium // International Journal of Environmental Research and Public Health. 2022, vol. 19, no. 16, Article 9968. DOI: 10.3390/ijerph19169968.

10. Jiménez B., Kozo J. The development of a collaborative binational strategy to support the San DiegoTijuana transborder community during the COVID-19 pandemic // Frontiers in Public Health. 2022, vol. 10, Article 921513. DOI: 10.3389/fpubh.2022.921513.

11. Code of the Republic of Kazakhstan dated July 7, 2020 No. 360-VI “On Public Health and Healthcare System”. Information and Legal System “Adilet”. URL: https://adilet.zan.kz/eng/docs/K2000000360 (accessed: 13.01.2026).

12. Glinos I.A., Baeten R., Helble M., Maarse H. A typology of cross-border patient mobility // Health & Place. 2010, vol. 16, no. 6, pp. 1145–1155. DOI: 10.1016/j.healthplace.2010.08.001.

13. Medeiros E. Should EU cross-border cooperation programmes focus mainly on reducing border obstacles? // Documents d’Anàlisi Geogràfica. 2018, vol. 64, no. 3, pp. 467–491. DOI: 10.5565/rev/dag.517.

14. Зубатов М.А., Пирогова О.Е. Актуальные проблемы развития рынка медицинских услуг в условиях цифровизации // Теория и практика сервиса: экономика, социальная сфера, технологии. – 2024. – № 2(60). – С. 36–42.

15. Da Silva M. The International Right to Health Care: A Legal and Moral Defense // Michigan Journal of International Law. 2018, vol. 39, no. 3, pp. 343–384.

16. Zarrilli S., Kinnon C. (eds.). International Trade in Health Services: A Development Perspective. Geneva: United Nations; World Health Organization, 1998. 264 p.

17. Blouin C., Drager N., Smith R. (eds.). International Trade in Health Services and the GATS: Current Issues and Debates. Washington, DC: World Bank, 2006. 312 p. DOI: 10.1596/978-0-8213-6211-2.

18. Driss B. GATS and International Trade in Health Services: Impact and Regulations // Hasanuddin Law Review. 2017, vol. 3, no. 2, pp. 104–116. DOI: 10.20956/halrev.v3i2.1050.

19. Munin N. Legal Guide to GATS. Alphen aan den Rijn: Kluwer Law International; Austin: Wolters Kluwer Law & Business, 2010. 494 p.

20. Ekbal B. General Agreement on Trade in Services and the health sector // Indian Journal of Medical Ethics. 2006, vol. 3, no. 2, pp. 61–66. DOI: 10.20529/IJME.2006.022.

21. Adlung R. Public Services and the GATS // Journal of International Economic Law. 2006, vol. 9, no. 2, pp. 455–485. DOI: 10.1093/jiel/jgl010.