Мақала Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметінде әдептілік қағидаттар мен стандарттардың сақталуын қамтамасыз етуге бағытталған мемлекеттік бақылау жүйесін талдауға арналған. Аталған жүйе мемлекеттік органдар қызметінің заңдылығын, адалдығын және оған деген қоғамдық сенімді нығайтудың негізгі құралы ретінде қарастырылады. Зерттеуде сыбайлас жемқорлықтың алдын алудағы, мүдделер қақтығысын болдырмаудағы және қызметтік өкілеттіктерді теріс пайдалануға жол бермеудегі әдептілік нормалардың маңызы айқындалады. Осы тұрғыда мемлекеттік қызметтің тұрақты әрі тиімді жұмыс істеуінде этиканың институционалдық рөлі ерекше мәнге ие екені көрсетіледі. Мемлекеттік бақылаудың институционалдық тетіктеріне айрықша назар аударылады. Атап айтқанда, әдеп жөніндегі уәкілдердің, кеңестердің, комиссиялардың және осы саладағы өзге де бақылаушы органдардың қызметі жан-жақты талданады. Сонымен қатар мемлекеттік бақылаудың нысандары мен әдістері қарастырылады. Олардың қатарына нормативтік-құқықтық реттеу, мемлекеттік қызметшілердің мінез-құлқына мониторинг жүргізу, қызметтік тексерулер өткізу және жауаптылық шараларын қолдану жатады. Бұл құралдардың өзара байланысымен практикалық тиімділігі ғылыми тұрғыда бағаланады. Зерттеу барысында мемлекеттік қызметте әдептілік және сыбайлас жемқорлыққа қарсы нормалардың сақталуын бақылау саласындағы шетелдік тәжірибе де зерделенеді. Халықаралық тәжірибені талдау ұлттық жүйені жетілдіру үшін қолдануға болатын озық тәсілдерді айқындауға мүмкіндік береді. Мақалада әдеп стандарттарының бұзылуын алдын алу, қызметтік мінез-құлық мәдениетін қалыптастыру, сондай-ақ мемлекеттік қызметшілердің құқықтық және этикалық сауаттылық деңгейін арттырудың маңыздылығы ерекше атап өтіледі. Мемлекеттік бақылаудың тиімділігі құқықтық, ұйымдастырушылық және тәрбиелік шаралардың өзара үйлесімділігіне, мемлекеттік қызметтің ашықтылығы мен есептілігіне тікелей байланысты екені тұжырымдалады. Зерттеу нәтижелері мемлекеттік қызмет саласында әдеп мәселелерін реттеу жүйесін және бақылау тетіктерін одан әрі жетілдіру барысында пайдаланылуы мүмкін.

Экономиканы цифрландыру, платформалық жұмыспен қамтудың кеңеюі және трансшекаралық қашықтан еңбектің өсуі жағдайында цифрлық көші-қон жұмыспен қамту институтына және мемлекеттік егемендіктің шектеріне ықпал ететін маңызды құқықтық құбылысқа айналуда. Зерттеудің мақсаты – цифрлық көші-қонның жұмыспен қамту, юрисдикция және мемлекеттік реттеу тетіктерінің өзгеруіне әсерін теориялыққұқықтық тұрғыдан талдау. Зерттеудің негізгі бағыттарына аумақ пен юрисдикция арасындағы алшақтықты қарастыру, платформалық жұмыскерлердің гибридті құқықтық мәртебесін талдау, көші-қон және салық саясатының өзгерістерін бағалау, сондай-ақ алгоритмдік басқарудың рөлін айқындау жатады. Жұмыстың ғылыми маңызы мемлекеттік егемендіктің цифрлық трансформациясы мен функционалдық юрисдикция туралы теориялық түсініктерді дамытуында. Практикалық маңызы Қазақстанның жұмыспен қамту, көшіқон және әлеуметтік қорғау саласындағы заңнамасын жетілдіруде қолданылу мүмкіндігімен анықталады. Зерттеу әдіснамасы ұлттық заңнаманы, ХЕҰ мен ЭЫДҰ халықаралық стандарттарын және шетелдік тәжірибені доктриналық-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық және жүйелік талдауға негізделген. Зерттеу нәтижесінде цифрлық көші-қон юрисдикциялық олқылықтарды күшейтетіні, жұмыскерлердің құқықтық мәртебесін фрагменттейтіні және мемлекеттік емес реттеудің рөлін арттыратыны анықталды. Зерттеудің құндылығы Lex Digitalis моделін цифрлық еңбек қатынастарын құқықтық реттеудің перспективалы бағыты ретінде негіздеуде көрінеді.

Мақалада ұлттық қауіпсіздік призмасы арқылы Қазақстанның көші-қон саясатының қазіргі жайкүйі қаралады. Авторлар мемлекеттің қарапайым бақылаудан және бұзушылықтарды тіркеуден алдын алу шаралары жүйесіне көшуін талдайды. Жұмыс мақсаты – көші-қон ағындарын басқару үшін Қазақстан Республикасының заңнамасына «цифрлық сүзгілер» мен болжамды модельдер енгізу қажеттілігін негіздеу. Зерттеу Қазақстанның стратегияларын салыстырмалы талдауға (Қазақстан Республикасының 2023–2027 жылдарға арналған көші-қон саясатының тұжырымдамасы және Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі көші-қон саясатының тұжырымдамасы) және шетелдік тәжірибені зерделеуге негізделеді. Сондайақ ағымдағы көші-қон трендтерін бағалау үшін Қазақстан Республикасының Стратегиялық жоспарлау және реформалар жөніндегі агенттігінің Ұлттық статистика бюросының деректері пайдаланылды. Талдау барысында e-Visa және e-Qonaq жүйелері Big Data аналитикалық әлеуетін толық көлемде пайдаланбай, есепке алу құралдары ретінде жұмыс істейтіні анықталды. Авторлар шетелдіктің құқықтық мәртебесін оның салық және әкімшілік тәртібімен байланыстыратын «көші-қон сенім индексін» енгізуді ұсынып отыр. Бұл мемлекетке мигранттарды бақылап қана қоймай, тәуекел аймақтарын алдын ала анықтауға мүмкіндік береді. Жұмыстың қорытындылары «цифрлық көшпенділер» мен еңбек мигранттарының мәртебесін реттейтін нормативтік актілерді пысықтау үшін пайдаланылуы мүмкін.

Зерттеу жұмысында қазақтың дәстүрлі әдет құқығы институттарының әскери-патриоттық тәрбиені қалыптастырудағы тарихи-құқықтық және әлеуметтік-педагогикалық рөлі қарастырылады. Әдет құқығы нормаларының («Жеті жарғы», әскери-патриоттық және әскери-жауынгерлік дәстүрлер) жастардың отансүйгіштік санасын, әскери борыш сезімін және азаматтық жауапкершілігін қалыптастыруға ықпалы зерттеу барысында талданады. Зерттеу нәтижесінде әдет құқығы әскери-патриоттық тәрбиенің құндылықтық-нормативтік негізі ретінде қарастырылып, оны цифрландыру және қазіргі Қазақстандағы әскери-патриоттық тәрбие жүйесіне интеграциялау бағыттары ұсынылады. Сонымен қатар, Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің «Smart военкомат», «Armia.kz», «Sarbaz 2.0» және «Askeri Ziyat» цифрлық жүйелеріне әдет құқығы нормаларын енгізу ғылыми жұмыстың жаңалығы ретінде қарастырылады. Шетелдік ғалымдардың зерттеу нәтижелері ғылыми жұмыстың эмпирикалық негізін құрады. Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің жасанды интеллект негізінде жұмыс істейтін цифрлық жүйелеріне әдет құқығы нормаларын енгізу арқылы әскери ұйымдар мен мекемелердегі әскери қызметкерлер мен сарбаздар арасында туындайтын құқықбұзушылықтардың алдын алу, сондай-ақ оларды шешу жолдары мен тетіктерін ғылыми тұрғыдан негіздеу зерттеу жұмысының негізгі мақсаты болып табылады.

Бұл мақалада Қазақстан Республикасындағы сайлау процестеріне азаматтардың жеткіліксіз қатысу мәселесі қарастырылады, бұл саяси белсенділікке деген қоғамдық сұраныстың артуы (саяси абсентиизм) аясында жүзеге асады. Елдің демократиялық дамуы тұрғысынан азаматтардың сайлау процестеріне қатысуы демократиялық институттардың қалыптасуы мен нығаюындағы шешуші фактор болып табылады. Зерттеуде Қазақстан азаматтарының сайлауға қатысуының төмендігінің негізгі себептері, соның ішінде құқықтық хабардарлық пен сауаттылықтың жеткіліксіздігі, сайлау жүйесіне сенімсіздік, әлеуметтік-экономикалық факторлардың әсері және азаматтық қатысуды ынталандырудың тиімді тетіктерінің болмауы талданады. Бұл мәселелерді шешудің мүмкін жолдары қарастырылады, соның ішінде сайлау заңнамасын жаңғырту, сайлау рәсімдерінің ашықтығын арттыру, азаматтық қоғамның рөлін күшейту және мемлекеттік органдардың қоғамдық бақылауын күшейту. «Демократия», «меритократия» және «охлократия» ұғымдарының өзара байланысы тұрғысынан Қазақстандағы демократиялық процестерді теориялық тұрғыдан түсінуге ерекше назар аударылады. Онда демократиялық қағидаттар мен сайлау корпусының сапалық құрамына қойылатын талаптар арасындағы тепе-теңдікті табу үшін кейбір сайлау біліктіліктерін қайта қарау қажет деген қорытынды жасалады. Сонымен қатар, демагогтар мен тиімсіз менеджерлердің сайланбалы лауазымдарға сайлануын болдырмау үшін Қазақстан азаматтарының құқықтық сауаттылығын арттыру қажет деген қорытынды жасалды.

Экономиканың цифрлық трансформациясы еңбек етуге конституциялық құқықтың мазмұнына және оны жүзеге асыру тетіктеріне елеулі ықпал етеді. Цифрлық технологиялардың таралауы, платформалық экономиканың дамуы, қашықтықтан жұмыспен қамту және еңбекті алгоритмдік басқару жүйелері жұмыскерлердің құқықтарын қорғаудың қолданыстағы құқықтық тетіктерін бейімдеуді талап ететін еңбек қатынастарының жаңа модельдерін қалыптастырады. Мұндай жағдайларда экономиканы цифрландыру кезеңінде жұмыскерлердің еңбек құқықтарын қамтамасыз етудің конституциялық-құқықтық тетіктерін зерттеу ерекше өзекті болып отыр. Осы мақаланың мақсаты цифрлық экономика жағдайында еңбек етуге конституциялық құқықтың трансформациясын талдау және жұмыспен қамтудың жаңа нысандарының таралуы жағдайында жұмыскерлердің еңбек құқықтарын қамтамасыз етудің заманауи конституциялық-құқықтық тетіктерін айқындау болып табылады. Зерттеу аясында цифрлық технологиялардың еңбек нарығының құрылымына ықпалы, платформалық жұмыспен қамтудың ерекшеліктері және еңбек процестерін басқарудың алгоритмдік жүйелерін қолдану мәселелері қарастырылады.

Мақалада Қазақстан Республикасында гидротехникалық құрылыстарды салу және олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жауапты мемлекеттік органдардың қызметі зерттелген. Гидротехникалық құрылыстардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы мемлекеттік-құқықтық реттеудің тиімділігін жетілдіру қажеттілігі негізделген. Салыстырмалы-құқықтық талдау негізінде Орталық Азия мемлекеттері мен өзге де шет мемлекеттердегі гидротехникалық құрылыстар қызметіне жауапты органдардың құқықтық мәртебесінің ерекшеліктеріне зерттеу жүргізіліп, гидротехникалық құрылыстарды басқарудың тиімді моделін айқындауға бағытталған ғылыми тұжырымдар жасалған. Зерттеу қорытындысында Қазақстан Республикасында гидротехникалық құрылыстар қызметіне жауапты мемлекеттік органдардың жұмысын жетілдіру қажеттілігіне қатысты тұжырымдар берілген. Сонымен қатар, елімізде гидротехникалық құрылыстар туралы арнайы заң қабылдап, уәкілетті мемлекеттік органның құзыреті мен өкілеттіктерін нақты бекіту қажеттігі туралы қорытындылар ұсынылған. Зерттеу нәтижелерін еліміздің су құқығы саласындағы ғылыми зерттеулерде және су қатынастарын құқықтық реттеуге бағытталған құқық шығармашылық қызметте қолдануға болады.

Зерттеу экологиялық тұрақтылық пен қоғамдық тәртіпке қауіп төндіретін әлеуметтік-құқықтық құбылыс ретінде табиғи ресурстарды заңсыз басып алуды жан-жақты түсіндіруді қамтамасыз етеді. Браконьерлік тек нормативтік талаптарды бұзу ретінде ғана емес, сонымен қатар табиғи объектілер негізінен утилитарлық пайда арқылы қарастырылатын әлеуметтік құндылықтар дағдарысының көрсеткіші ретінде қарастырылады. Құжатта қолданыстағы категориялық тәсілдерді қайта қарау және өсімдік ресурстарын жабайы табиғатпен қатар заңмен қорғалатын объектілердің қатарына қосу қажеттілігі негізделген. Тақырыптың өзектілігі табиғатты заңсыз пайдаланудың трансшекаралық сипатының артуымен, биологиялық ресурстардың көлеңкелі нарықтарының кеңеюімен және әлеуметтік әр түрлі топтардың заңсыз схемаларға қатысуымен байланысты. Талдау көрсеткендей, экологиялық саясат құқықтық тетіктердің үйлесуі және табиғатқа жауапкершілікпен қарауды қалыптастыру арқылы ғана тиімді бола алады. Терминологиялық сәйкессіздіктерді жою және құқық қорғау органдарын жетілдіру үшін браконьерліктің бірыңғай заңнамалық анықтамасының қажеттілігіне ерекше назар аударылады. Пәнаралық тәсіл браконьерлікті ұлттық қауіпсіздікке және мемлекеттің экологиялық ерекшелігіне қауіп ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Бұл мақалада қазіргі саяси-құқықтық жүйелердегі мемлекеттік-конфессиялық қатынастардың түрлері және олардың жеке адамның діни сенім бостандығын жүзеге асыруына әсері жан-жақты талданады. Мемлекет пен діни бірлестіктердің өзара іс-қимылының зайырлылық, авторитарлық бақылау, кооперативтік модель сияқты негізгі үлгілерінің жіктелуі мен сипаттамасына ерекше назар аударылады. Олардың әртүрлі елдердегі, соның ішінде еуропалық мемлекеттер мен бұрынғы кеңестік республикалардағы көріністері, посттоталитарлық кезеңдегі діни саясаттың нақты дамуына баса назар аударылады. Қоғамдық-саяси тұрақтылықты, ұлттық қауіпсіздікті, азаматтық бірегейлікті нығайту тұрғысында автор діни саясатты талдаудың және мемлекеттік-конфессиялық қарым-қатынастарды институттандырудың маңыздылығын атап көрсетеді. Автор «дәстүрлі дін» және «мемлекеттік дін» ұғымдарының құқықтық және әлеуметтік-мәдени түсіндірмесін қарастырып, олардың көпұлтты және көпконфессиялы қоғамдарда қолданылу күрделілігін зерттейді. Мемлекеттік-конфессиялық қарым-қатынастар үлгілерінің типологиясы әсіресе айқын көрінетін діни институттар мен қоғам арасындағы өзара іс-қимылдың тарихи сипатымен анықталады деген тезиске ерекше назар аударылады. Түрлі мысалдарды талдай отырып, автор адам құқығы, плюрализм және өзара сыйластық қағидаттарына негізделген теңгерімді және тиімді діни саясатты әзірлеу кезінде мәдени-тарихи контекстті ескеруді ұсынады.

Мақала Қазақстан Республикасы мен Еуропалық Одақтағы тауар белгілерін қорғау тетіктеріне салыстырмалы-құқықтық талдау жасауға арналған. Зерттеудің өзектілігі екі юрисдикцияда да айрықша құқықтарды бұзу жағдайларының көбеюімен, сондай-ақ ЕАЭО шеңберінде өңірлік құқықтық жүйелердің жақындасу үдерісімен және халықаралық стандарттармен үйлестіру қажеттілігімен айқындалады. Зерттеудің мақсаты – құқық қолдану тәжірибесіндегі ортақ ұстанымдар мен негізгі айырмашылықтарды анықтау, сондай-ақ ЕО тәжірибесін ескере отырып, Қазақстан заңнамасын жетілдіруге бағытталған ұсынымдар әзірлеу. Зерттеудің әдіснамалық негізін салыстырмалы-құқықтық талдау, сот тәжірибесі және статистикалық деректер қамтиды. Мақалада Қазақстан тәжірибесіндегі негізгі істер мен Еуропалық одақ Сотының прецеденттері қарастырылды. Қазақстан жүйесі контрафакцияға қарсы тиімді күрес жүргізеді, ал ЕО тәжірибесі көбіне бренд беделін қорғауға және оның абыройына нұқсан келтіруі мүмкін әрекеттердің алдын алуға бағытталған; осыған байланысты еуропалық тәжірибені Қазақстан заңнамасына енгізу мақсатында келесі шаралар ұсынылады:

«Тауар белгілері, қызмет көрсету белгілері, географиялық нұсқамалар және тауарлар шығарылған жерлердің атаулары туралы» заңның 43-бабына бренд беделін қорғауды енгізу арқылы өзгерістер енгізу; заңсыз цифрлық контентті жедел жою рәсімін белгілеу; сондай-ақ медиация тетіктерін дамыту арқылы дауларды сотқа дейін реттеуді күшейту.

Мақала Қазақстан Республикасындағы тұтынушылық несиелендіруді құқықтық реттеудің қазіргі жайкүйі мен даму перспективаларын зерттеуге арналған. Халықтың шамадан тыс қарыздануы жағдайында бақылау тетіктерін қайта қарау және арнайы «Тұтынушылық несие туралы» Заңды қабылдау қажеттілігі негізделеді. Зерттеудің мақсаты – заңнамадағы кемшіліктерді анықтау және тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың ғылыми негізделген тәсілін қалыптастыру. Азаматтардың қаржылық тұрақтылығына кері әсер ететін мәселелерге жүйелі талдау жүргізілді. Микроқаржылық қызмет пен онлайн несиелендіру саласындағы құқықтық қайшылықтар, соның ішінде цифрлық алаяқтық тәуекелдері мен қашықтан сәйкестендіру тетіктерінің кемшіліктері зерделенді. Берешекті сотқа дейінгі реттеудің формалды сипатына, сондай-ақ қиын жағдайлар туындаған кезде кредитордың борышты қайта құрылымдау жөніндегі заңнамалық міндеттемесіне көшу қажеттілігіне ерекше назар аударылды. Салыстырмалы-құқықтық талдау аясында Өзбекстан Республикасында қарыздарды қолма-қол ақшасыз беру тәртібін белгілейтін заңнаманы іске асыру тәжірибесі зерттелді. Зерттеудің түйінді нәтижесі – құқықтық нормаларды бірыңғай заңнамалық актіге біріктіру қажеттілігін негіздеу. Бұл шара қаржылық операциялардың ашықтығын арттырып, азаматтардың төлем қабілеттілігін қорғаудың тиімді құқықтық тетіктерін қамтамасыз етеді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы несиелік қатынастарды цифрландыру жағдайында қарыз алушылардың құқықтарын қорғауға кедергі келтіретін нормативтік олқылықтарды анықтаудан көрініс табады. Зерттеудің практикалық маңыздылығы халықтың борыштық жүктемесін азайту мақсатында заңнаманы жетілдіру жөніндегі ұсыныстарды әзірлеумен айқындалады.

Бұл мақала зияткерлік меншік құқығы саласындағы «уақыт» пен «кеңістік» категорияларын қарастырады. Уақыт пен кеңістік жалпы өмірдің физикалық табиғи процестерінің көрінісі болып табылады және толықтай объективті көрсеткіштер ретінде олар құқықтық тұрғыдан маңызды категориялар ретінде де қызмет ете алады. Мақалада автор зияткерлік меншік саласындағы қатынастарға уақыттың әсерін ашып көрсетеді және айрықша құқықтардың мерзімі мәселесін қарастырады, себебі зияткерлік меншік объектілеріне меншік құқықтары тек белгілі бір мерзімге ғана саудаға шығарылады, ал жеке емес мүліктік емес құқықтар мәңгілік сипатта болып, мазмұны мен қорғалуы тұрғысынан уақыт факторынан тәуелсіз. Автордың назарын аударатын тағы бір категория – заңда «аумақ» ұғымымен байланысты кеңістік. Айрықша құқықтар шектеулі және сондықтан тек белгілі бір аумақта ғана жүзеге асырылады. Автор осы ережеге қатысты ерекшеліктерді қарастырады. Интеллектуалдық меншік құқықтары қазіргі уақытта интернеттегі объектілерді пайдалану және жасанды интеллектпен байланысты жаңа сын-қатерлерге тап болуда. Интернет кеңістігі мемлекеттік шекаралармен шектелмегендіктен, барлық әлеуметтік қатынастарды реттеу қиын. Заңның міндеті – цифрлық кеңістікте зияткерлік меншікпен байланысты туындайтын әлеуметтік қатынастарды құқықтық реттеуді қамтамасыз ету және дәстүрлі аумақтық тәсілмен мемлекеттік юрисдикцияны негіздей алмайтын интернетте жеке мүліктік емес және айрықша құқықтарды қорғау механизмін әзірлеу.

Ұсынылған мақала цифрландыру кезеңіндегі қоғам өмірінің ең өзекті салаларының біріне, атап айтқанда Қазақстанда жасанды интеллект технологияларын әзірлеуге/енгізуге/пайдалануға бағытталған әрекеттерді құқықтық реттеуге арналған. Бұл технологиялардың кең таралуы олардың әр түрлі интернет-ресурстар мен платформаларда дауыстық көмекшілерді, чатботтарды және пайдаланушыларды онлайн қолдау жүйелерін күнделікті қолдануымен расталады. Біздің зерттеуіміздің мақсаты Қазақстан Республикасында жасанды интеллект технологияларын әзірлеуді, енгізуді және пайдалануды құқықтық реттеу кезінде туындайтын проблемаларды талдау, сондай-ақ нормалары жасанды интеллект технологияларын әзірлеу мен енгізудің этикалық аспектісін регламенттейтін нормативтік-құқықтық актілерді әзірлеу бойынша ұсыныстар жасау болып табылады. Демек, қарастырылып отырған процестерді құқықтық реттеудің негізгі мәселелерін анықтауда мақаланың ғылыми және практикалық маңыздылығының болуын атап өтуге болады. Біз жүргізген жүйелік талдаудың негізгі әдістері құқықтық модельдеуге шоғырланды. Біз сондай-ақ пайдаланылған талдау әдісінің арқасында бірқатар сұрақтарды ашамыз, бірақ қолданылатын әдістемелік база мен материалдар туралы толығырақ мақалада тоқталамыз.

Аңдатпа

Мақала Қазақстан Республикасында жасанды интеллект жүйелері келтірген зиян үшін азаматтыққұқықтық жауапкершіліктің қолданыстағы моделін және оны жетілдіру қажеттігін талдауға арналған. Зерттеу өзегінде бір сұрақ тұр: арнайы заң қабылданған жағдайда неге зиянды өтеу мәселесі әлі де Азаматтық кодекстің дәстүрлі деликттік тетіктерімен шешіледі және бұл тетіктер алгоритмдік автономия, көпсубъектілі технологиялық тізбек, дәлелдеу асимметриясы мен тәуекелді үлестіру проблемаларына қаншалықты бейімделген. Талдау барысында Қазақстан Республикасының «Жасанды интеллект туралы» заңы, Азаматтық кодекс нормалары, отандық құқықтанудағы негізгі тұжырымдар, сондай-ақ Еуропалық одақтың AI Act, Product Liability Directive және шетелдік құқық қолдану материалдары формальды-құқықтық, салыстырмалықұқықтық, жүйелік және доктриналдық әдістерді қолдану арқылы қарастырылды. Зерттеу нәтижесінде жасанды интеллектке дербес құқық субъектілігін беру қазіргі жағдайда өтем тетігін жеңілдетпейтіні, керісінше жауапты тұлғалар шеңберін бұлдырататыны айқындалды. Неғұрлым орнықты шешім ретінде жәбірленушіге қатысты сыртқы жауапкершілікті жүйені кәсіби айналымға енгізген және оның нәтижелерін пайдаланған субъектінің мойнына шоғырландыру, ал әзірлеуші, интегратор, сервис жеткізуші және өзге қатысушылар арасындағы жауапкершілікті регресс тәртібімен бөлу ұсынылады. Сонымен бірге жоғары тәуекелді жүйелер бойынша логтарды, аудит материалдарын, тәуекел карталарын және пайдаланушыны хабардар ету құжаттарын сақтамау дәлелдеу салдарын жауапкердің өзіне қарсы бұруға негіз болуы тиіс деген қорытынды жасалады.

Мақала Қазақстан Республикасындағы отбасылық құқықтық қатынастарды қорғау жүйесіндегі ерлізайыптылардың отбасылық-құқықтық жауапкершілігін талдауға арналған. Автор жауапкершілікті жазалау тетігі ретінде емес, сот, шарттық, атқарушылық және әкімшілік құралдар арқылы іске асырылатын қалпына келтіруші, өтемдік және қорғаушылық шаралар кешені ретінде қарастырады. Зерттеу формальды-құқықтық, жүйелік және салыстырмалы-құқықтық тәсілдерге негізделген. Ерекше назар алименттік міндеттемелерге, мүлікті бөлуге, неке шартына және тұрмыстық зорлық-зомбылық жағдайларындағы қорғау шараларына аударылған. Конституциялық өзгерістердің сот төрелігіне қол жеткізуге ықпалы, атап айтқанда талап қою мерзімінің субъективтік моделіне көшуі көрсетілген. Құқық қолдану тәжірибесінің негізгі мәселелері анықталған: ерлі-зайыптылардың жалпы міндеттемелерінің айқын еместігі, дәлелдеудің күрделілігі, шешімдердің орындалуының әлсіздігі және рәсімдік әділеттіліктің кемшіліктері. Заңнама мен тәжірибені жетілдіру бойынша ұсыныстар берілген. Қосымша түрде отбасылық, азаматтық және әкімшілік құқық нормаларының салааралық үйлестіруінің қажеттілігі негізделген. Құқықтарды нақты қорғауды қамтамасыз етудегі институционалдық инфрақұрылымның, соның ішінде отбасыны қолдау орталықтарының рөлі атап өтіледі. Жауапкершілік институтының көпдеңгейлі сипаты және оның отбасылық қатынастардың тұрақтылығы мен адам құқықтарын қорғаудағы маңызы көрсетіліп, оның цифрландыру және құқықтық кепілдіктерді күшейту жағдайындағы одан әрі даму перспективалары айқындалады.

Мақалада бас бостандығынан айыруға сотталғандардың құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету сияқты құқық қолдану қызметінің маңызды мәселесі қарастырылады. Бас бостандығынан айыруға сотталғандардың құқықтары мен заңды мүдделерін сақтамау немесе толық сақтамау нәтижесінде жазаларды орындау сияқты маңызды мемлекеттік функцияны орындауды қамтамасыз ететін уәкілетті органдар сотталғандардың конституциялық құқықтары мен заңды мүдделерін бұзып қана қоймай, Қазақстан Республикасының Конституциясының талабы да қамтамасыз етілмейді. Жазаны орындау сияқты маңызды мемлекеттік қызметтің орындалуын қамтамасыз ететін уәкілетті органдар бас бостандығынан айыруға сотталғандардың құқықтары мен заңды мүдделерін сақтамағаны немесе толық сақтамағаны нәтижесінде сотталғандардың конституциялық құқықтары мен заңды мүдделері бұзылып қана қоймайды, сонымен қатар Қазақстан Республикасының Конституциясының талаптары да бұзылады. Мақала авторлары Қазақстан Республикасындағы сотталғандардың жазасын орындау барысындағы құқықтары мен заңды мүдделерін жақсарту жөніндегі негізгі бағыттарды атап көрсеткен. Авторлар бас бостандығынан айыруға сотталған адамдар азаматтық қоғамның ажырамас бөлігі болып саналғандықтан, мемлекет олардың құқықтары мен бостандықтарын тіпті оқшауланған кезде де, қорғауға тиіс деген дәйек келтірген. Бұл функцияны орындамау немесе толық орындамау жазаны орындау жүйесін ғана емес, сонымен қатар мемлекеттегі бүкіл құқық қорғау жүйесінің беделін төмендетуге апарып соғады.

Ұсынылған мақала алаяқтық істер бойынша қылмыстық процесте цифрлық дәлелдемелерді қолдану ерекшеліктеріне арналған. Тақырыпты таңдау технологияның қазіргі дамуы қылмыстық құқық бұзушылықтардың, соның ішінде алаяқтықтың сипатына, сондай-ақ дәлелдемелер жинау процесіне айтарлықтай әсер еткендігіне байланысты. Құқық қолдану шеңберінде тергеу және анықтау органдары электрондық хат-хабарлардан алынған мәліметтерде көрінетін цифрлық дәлелдемелердің рөлінің өсуіне тап болады. Бұл өз кезегінде қосымша сұрақтардың пайда болуына әкеледі. Осы мақаланың авторлары алаяқтық істерді тергеу кезінде қылмыстық процесте цифрлық дәлелдемелерді қолдану ерекшеліктерін анықтауды мақсат етті. Мақала жазу кезінде қолданылатын жалпы ғылыми және арнайы әдістердің арсеналынан таңдалған әдістер авторларға Қазақстанның қолданыстағы заңнамасына да, ғылыми доктринаға да сыни талдау жүргізуге мүмкіндік берді. Авторлар тұжырымдаған тұжырымдар туындаған мәселелерді ғана емес, сонымен қатар алаяқтық істердегі цифрлық дәлелдемелердің бірегей ерекшеліктерінің призмалары арқылы осындай мәселелерді шешудің нұсқаларын ұсынуға мүмкіндік береді.

Бұл мақала Қазақстан Республикасының қылмыстық сот ісін жүргізуінде жасанды интеллект технологияларын қолдану арқылы алынған дәлелдемелердің жол берілушілігі мен оларды бағалаудың өзекті мәселелерін зерттеуге арналған. Зерттеудің өзектілігі қылмыстық қудалау органдары мен соттардың қызметіне алгоритмдік талдау жүйелерін, зияткерлік бейнебақылауды, бет-әлпетті тану технологияларын және үлкен деректерді өңдеу құралдарын белсенді енгізуімен негізделеді. Зерттеудің мақсаты –жасанды интеллект негізінде қалыптасқан дәлелдемелердің құқықтық табиғатын анықтау, сондай-ақ Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу заңнамасына сәйкес олардың жол берілу шарттары мен бағалау ерекшеліктерін айқындау болып табылады. Жұмыстың ғылыми және практикалық маңыздылығы дәлелдемелік базаны қалыптастыру кезінде жасанды интеллектіні қолданумен байланысты процестік тәуекелдерді жүйелеуде және құқық қолдану практикасында оларды азайту бойынша нақты ұсыныстар әзірлеуде көрініс табады. Зерттеу нәтижесінде алгоритмдердің тексерілуі, деректердің түпнұсқалығы мен қадағалануы, сондай-ақ тараптардың теңдігі мен процестік кепілдіктердің сақталуы жасанды интеллект негізінде алынған ақпараттың заңдылығын бағалаудың шешуші критерийлері ретінде негізделді. Авторлар «Тергеуші көмекшісі» пилоттық жобасын талдау негізінде цифрлық құралдарды процестік верификациялаудың қажеттілігі туралы қорытынды жасайды.

Мақалада сот төрелігін цифрлық трансформациялау жағдайында Қазақстан Республикасының қылмыстық процесінде жасанды интеллектіні қолданудың құқықтық және практикалық аспектілері қарастырылады. Қолданыстағы қылмыстық-процестік заңнамада ЖИ-ді қолданудың шектері мен тәртібін, сондайақ алгоритмдік өңдеу нәтижелері үшін жауаптылық тетіктерін нақты айқындайтын арнайы нормалардың жеткіліксіздігі атап өтіледі. ЖИ-ді қолдануға байланысты негізгі ұғымдарды, процестік кепілдіктерді және шектеулерді нормативтік тұрғыдан бекіту қажеттілігіне ерекше назар аударылады. Осыған байланысты жасанды интеллект ұғымын бейінді заңнамамен байланыстыра отырып, Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 7-бабына енгізу негізделеді. Құқықтық реттеуді жетілдірудің екі бағыты ұсынылады: қолданыстағы нормаларға ішінара өзгерістер енгізу және қылмыстық сот ісін жүргізуде цифрлық технологиялар мен ЖИ-ді қолдануға арналған дербес бапты немесе тарауды әзірлеу. Ұсынылған шаралар технологиялық тиімділік, сот төрелігінің мүдделері және тұлғаның процестік кепілдіктерін сақтау арасындағы теңгерімді қамтамасыз етуге бағытталған.

Бұл мақала Қазақстан Республикасының қылмыстық-іс жүргізу заңнамасы шеңберіндегі заң терминологиясын аудару дәлдігінің өзекті мәселелерін зерттеуге арналған. Сот ісін жүргізу тілі іргелі принципінің іске асырылуы және оның құқық қолдану сапасына әсері басты назарда болады. Жұмыстың мақсаты – заң терминдерінің ерекшеліктеріне кешенді талдау жасау, нормативтік құқықтық актілер мәтіндеріндегі олардың аударма кемшіліктерін анықтау және қылмыстық процесті лингвистикалық қамтамасыз етуді жетілдіру бойынша ғылыми негізделген ұсынымдар әзірлеу болып табылады. Зерттеудің ғылыми және практикалық маңыздылығы процеске қатысушылардың құқықтарын қорғау үшін мемлекеттік және орыс тілдеріндегі құқықтық нормалардың біркелкі түсіндірілуін қамтамасыз ету қажеттілігімен негізделеді. Зерттеу әдіснамасы жүйелі тәсілге негізделген және қазақ және орыс тілдеріндегі мәтіндердің түпнұсқалылығын салыстыруға арналған салыстырмалы-құқықтық әдісті, аударма ісі бойынша ғылыми әдебиеттерге контентталдауды, сондай-ақ ресми түсіндірме материалдары мен нормативтік құқықтық актілерді талдауды қамтиды. Кәсіби тілдің жүйелі сипаттамалары туралы қазіргі заманғы терминтану ережелері теориялық негіз болып табылды. Зерттеу нәтижесінде құқықтық ұғымдардың сөзбе-сөз аударылуы олардың заңдық мазмұнын жиі бұрмалайтыны, бұл заңдылық принципінің бұзылу қаупін тудыратыны анықталды. Осы зерттеу қорытындыларының практикалық маңыздылығы Қазақстан Республикасының Қылмыстық процестік кодексіне толықтырулар мен өзгерістер енгізу бойынша нақты ұсынымдар әзірлеуден тұрады. Терминологияны біріздендіру бойынша тұжырымдалған ұсыныстар заңнаманың ресми аударма сапасын арттыруға, нормаларды түсіндіру кезіндегі екіұштылықты жоюға және сотқа дейінгі тергеу органдары мен соттардың құқық қолдану қызметін жетілдіруге бағытталған.

Мақалада цифрлық технологиялар дамыған жағдайда кәмелетке толмағандардың киберкеңістіктегі құқыққа қарсы мінез-құлқын болдырмауға бағытталған әкімшілік-құқықтық тетіктер талданды, қазақстандық заңнаманы жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірленді, халықаралық тәжірибенің әлеуеті мен оны ұлттық құқықтық жүйеге бейімдеу мүмкіндіктері қарастырылды. Зерттеуде салыстырмалы-құқықтық талдау, нормативтік құқықтық актілердің контент-талдауы және құқықтық модельдеу әдістері қолданылды. Авторлар Алматы қаласының орта мектеп инспекторларымен сұхбаттар жүргізіп, ата-аналар арасында онлайн сауалнама өткізді, ашық дереккөздерден алынған эмпирикалық деректерді талдады. Сауалнамалар мен сұхбаттар ата-аналардың балалардың цифрлық мінез-құлқы туралы хабардарлығы төмен екенін және мектептерде алдын алу шараларының жеткіліксіздігін көрсетті. Авторлардың ойынша, білім беру ұйымдары мен құқық қорғау органдары арасындағы ведомствоаралық үйлестірудің әлсіздігі және ақпарат алмасудың формалды сипаты балалардың онлайн қауіпсіздігін қамтамасыз етуге кедергі келтіреді. Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодексінде кәмелетке толмағандардың цифрлық ортадағы құқыққа қарсы әрекеттерін реттейтін арнайы нормалар жоқ екені анықталды. Осыған орай, кәмелетке толмағандардың кибер-құқықбұзушылықтар туралы нормаларды енгізу, мектептер мен құқық қорғау органдары арасында міндетті ақпарат алмасу тәртібін белгілеу, цифрлық сауаттылық пен кибергигиена бойынша білім беру бағдарламаларын әзірлеу және балалардың онлайн қауіпсіздігін мониторингтеу үшін ведомствоаралық тетіктерді қалыптастыру ұсынылады. Халықаралық тәжірибені Ұлыбританияның онлайн қауіпсіздік туралы заңы, Интернеттегі балалардың құпиялылығын қорғау туралы заңы, Еуропалық Одақтың деректерді қорғау жөніндегі жалпы регламенті талдау нәтижесінде кәмелетке толмағандарды онлайн кеңістікте қорғаудың тиімді тәсілдері және оларды бейімдеу үлгілері айқындалды.

Қоғамның қарқынды цифрлық трансформациясы жағдайында фишинг киберқылмыстың ең кең таралған түрлерінің бірі болып отыр. Мақалада оның Қазақстандағы қылмыстық-құқықтық саралану мәселелері қарастырылып, ақпараттық технологияларды пайдалана отырып жасалған әрекеттерді дәл бағалауға кедергі келтіретін заңнамалық олқылықтар анықталады. Іс жүзінде мұндай әрекеттер Қылмыстық кодекстің әртүрлі баптары бойынша сараланады, бұл қылмыстардың алдын алу тиімділігін төмендетеді. Сот істерін талдау электрондық ресурстар негізгі құрал болған кезде қылмыс құрамдарын ажырату және қасақана ниетті анықтау қиындықтарын көрсетеді. Шетелдік тәжірибемен салыстыру көптеген елдерде фишингтің дербес қылмыс ретінде танылғанын көрсетеді, бұл әрекеттерді дәлірек саралауға және ерте араласуға мүмкіндік береді. Зерттеудің әдіснамасы формалды-құқықтық талдауды, салыстырмалы-құқықтық зерттеуді және сот тәжірибесін зерделеуді қамтиды. Мұндай тәсіл негізгі проблемаларды анықтауға және практикалық шешімдер ұсынуға көмектеседі. Авторлар Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне өзгерістер енгізу қажеттілігін негіздейді, оған фишингті желілік алаяқтықтың бір түрі ретінде нақты нормативтік анықтамасымен бірге тікелей бекіту кіреді. Бұл ұсыныстарды іске асыру құқық қолдануды біріздендіреді, сот шешімдерінің болжамдылығын арттырады және азаматтарды цифрлық ортада қорғауды күшейтеді. Нәтижелер теориялық және практикалық маңызға ие болып, қылмыстық құқық теориясының дамуына және киберқылмысқа қарсы тиімді шараларды қалыптастыруға ықпал етеді.

Мақалада жазаның соразмерлігі қағидаты қылмыстық құқықтың негізгі элементі және Қазақстан Республикасында мемлекеттік репрессияны шектеу тетігі ретінде зерттеледі. Соразмерлікті түсінудің теориялық тәсілдері қарастырылады, оның ішінде ретрибутивтік, функционалдық және операциялық аспектілер, сондай-ақ олардың қазіргі қылмыстық-құқықтық саясаттың қалыптасуына ықпалы талданады. Ерекше назар жазаның соразмерлігі қағидатын жүзеге асырудың нормативтік негіздерін талдауға, атап айтқанда жазаны тағайындаудың жалпы қағидалары, сот практикасы және жоғары сот органдарының түсіндірмелері арқылы іске асырылуына аударылады. Құқық қолдану практикасының негізгі проблемалары анықталады, олардың қатарына сот уәждемесінің шаблондығы, жазаларды тағайындаудың біркелкі еместігі, неғұрлым жеңіл жаза нормаларын қолданудағы қиындықтар, сондай-ақ құқық бұзушылықтардың жиынтығы кезінде соразмерсіздік тәуекелдері жатады. Сонымен қатар жазаны орындау сатысының, оның ішінде шартты түрде мерзімінен бұрын босату мен пробацияның қылмыстық-құқықтық ықпалдың нақты қатаңдығына әсері талданады. Сот практикасын стандарттау, бас бостандығынан айыруға балама шараларды дамыту және жазаның әділдігін қамтамасыз ететін институционалдық кепілдіктерді күшейту арқылы соразмерлікті қамтамасыз ету тетіктерін жетілдіру қажеттілігі негізделеді. Зерттеу нәтижелері қылмыстық заңнаманы және сот практикасын жетілдіруде пайдаланылуы мүмкін. Жұмыстың практикалық маңызы жазаларды тағайындаудың тиімділігі мен болжамдылығын арттыруға бағытталған ұсыныстарды қалыптастыруда көрінеді.

Ақылды-келісім-шартты тек техникалық құбылыс ретінде қарастыруға болмайды. Ол цифрлық ортада тараптардың еркі, мәміле нысаны, шарттарды бекіту және міндеттемелерді орындаудың өзара байланысы мәселесін туындатады. Қазақстан құқығында цифрлық құралдарды келісім-шарттық айналымға қосуға мүмкіндік беретін нормалар бар. Азаматтық кодекс электрондық жазбаша нысанды таниды, ал «Электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба туралы» Заң оларға заңды күш береді. АХҚО құқығы да автоматтандырылған жүйелер арқылы жасалған шарттардың қолданылуын мойындайды. Сонымен қатар, ақылды келісім-шарттың азаматтық заңнамадағы тұжырымдамалық белгісіздігі жария-құқықтық сала үшін де күрделі мәселелер туғызады. Мақалада ақылды келісім-шарт дербес келісімшарт түрі емес, ерік білдіру нысаны немесе міндеттемені автоматты түрде орындау механизмі ретінде негізделеді. Ерекше назар ақылды келісімшартты қылмыстық сот ісін жүргізу тұрғысынан құқықтық саралау мәселесіне аударылған. Авторлар нақты дефиницияның болмауы азаматтық құқық бұзушылық пен киберқылмысты ажыратуды қиындататынын, сондай-ақ бағдарламалық кодты дәлел ретінде тануға және цифрлық активтерге тыйым салуға кедергі келтіретінін дәлелдейді. Негізгі мәселе – азаматтық құқықтың келісім-шарттық конструкциясы мен блокчейннің технологиялық логикасы және Қазақстандағы дәлелдеудің іс жүргізу стандарттары арасындағы сәйкессіздікте.

Мақала қудалауды криминализациялауға байланысты Қазақстан Республикасының құқықтық өрісінде жеке қауіпсіздікті қорғаудың жаңа парадигмасын қалыптастыруға арналған. Зерттеудің мақсаты қалыптасқан құқық қолдану практикасы болмаған жағдайда қорқыту кезінде сталингті тергеуді жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу болып табылады. Зерттеудің ғылыми жаңалығы «елеулі зиян» бағалау белгісін анықтауға ұсынылған авторлық тәсілден тұрады және құқық қолдану практикасының біркелкілігін қамтамасыз ету үшін оны нормативтік нақтылау қажеттілігі негізделген. Жалпы ғылыми және жеке ғылыми әдістер кешенін қолдану қылмысты дәлірек саралау мақсатында қорқытуды сталингке айналдыру моделін ұсынуға мүмкіндік берді. Зерттеу материалдары қылмыстық және әкімшілік заңнаманың нормалары, отандық және шетелдік авторлардың ғылыми жарияланымдары, сондай-ақ типтік тергеу жағдайларын талдау болды. Практикалық маңыздылығы заңнаманы жетілдіру, тергеудің ведомстволық әдістемелерін әзірлеу және цифрлық орта жағдайында сталкинг туралы істер бойынша дәлелдемелердің тиімділігін арттыру кезінде ұсынылған ұсынымдарды пайдалану мүмкіндігімен анықталады.

Бұл мақала Қазақстан Республикасындағы зорлық-зомбылық қылмыстарының виктимологиялық алдын алу мәселелеріне бағытталған. Онда виктимологияның қылмыс құрбандарын, олардың мінез-құлқын және қылмыс жасау ықтималдығын зерттеудегі рөлі қарастырылады. Сондай-ақ, виктимологияның әлеуметтікпсихологиялық және құқықтық аспектілері талданады және жәбірленушілерді қорғау жүйелерінің тиімділігін арттыру жолдары зерттеледі. Бұл жұмыстың негізгі мақсаты – тұрмыстық зорлық-зомбылық, көшедегі зорлықзомбылық пен озбырлық және жастар арасындағы зорлық-зомбылық сияқты әртүрлі қылмыстардың алдын алу мәселелерін талдау. Зерттеуде тек қылмыстың қарқыны ғана емес, сонымен қатар қоғамдағы әлеуметтік жағдай, азаматтардың құқықтық мәдениеті, отбасы мен білім берудің рөлі және қоғамдағы құқықтық сауаттылық деңгейі де ескеріледі. Мақалада зорлық-зомбылық ықтималдығын арттыратын әлеуметтік, психологиялық және экономикалық факторлар бір мезгілде қарастырылады және алдын алу шараларының кешенділігі мен тиімділігі бағаланады. Бұл мақала құқық қорғау және әлеуметтік қамсыздандыру органдарының қызметін, азаматтарды қорғау тетіктерін және қоғамдық ұйымдар мен еріктілердің рөлін талдауға негізделген. Зерттеуде зорлық-зомбылық қылмыстарының алдын алу жүйесін жетілдіру бойынша практикалық ұсыныстар берілген және азаматтардың құқықтық сауаттылығын және әлеуметтік қорғалуын арттыруға бағытталған ұсыныстар берілген. Сондай-ақ, үйлестірілген әлеуметтік, білім беру және құқық қорғау күш-жігері арқылы алдын алу мәдениетін қалыптастырудың маңыздылығы атап өтілген. Бұл тәсіл зорлық-зомбылықтың алдын алуға, қоғамдық қауіпсіздікті жақсартуға және азаматтардың құқықтық жауапкершілігін күшейтуге көмектеседі.

Мақалада Қазақстан Республикасындағы қылмыстық құқық бұзушылықтарға қарсы іс-қимылды ақпараттық-коммуникациялық қамтамасыз ету тетігінің эволюциясы мен қазіргі жағдайы қарастырылады. Ішкі істер органдарының цифрлық және ақпараттық-талдамалық жүйелерінің қалыптасу және даму кезеңдері, жедел басқару орталықтарын енгізу ерекшеліктері талданады. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың дамуы жағдайында ақпаратты қорғаудың нормативтік-құқықтық негіздеріне, сондай-ақ «ақпараттық қауіпсіздік», «киберқылмыс» және «цифрлық қылмыс» ұғымдарының арақатынасына ерекше назар аударылады. Халықаралық құжаттарда киберқылмыстың немесе цифрлық қылмыстың заңмен бекітілген анықтамасы жоқ екені анықталды. Сонымен қатар, бұл туралы ғалымдардың әртүрлі көзқарастары бар. Сондай-ақ, жасанды интеллектті енгізудің және оны қылмыстық ортада қолданудың қазіргі жағдайын ескеру қажет. Бұл әсіресе осы ұғымдардың айырмашылықтарының арақатынасында өте маңызды. Ақпараттық қауіпсіздік ұғымын кеңейтуге не әсер етеді. Ұлттық заңнама мен халықаралық стандарттарды талдау негізінде авторлық анықтамалар нақтыланып, құқықтық реттеуді жетілдіру бағыттары ұсынылады.

Мақалада киберқылмысқа қарсы іс-қимылдың халықаралық стандарттарын Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасына имплементациялау мәселелерінің теориялық және тәжірибелік қырлары қарастырылған. БҰҰ-ның Киберқылмысқа қарсы конвенциясының (2024 ж. редакциясы) ережелері мен Қазақстан Республикасының Қылмыстық және Қылмыстық-процестік кодекстерінің (2025 ж. редакциясы) нормаларына салыстырмалы-құқықтық талдау жүргізілді. Цифрландыру жағдайында қылмыстық-құқықтық нормаларды тиімді қолдануға кедергі келтіретін олқылықтар мен сәйкессіздіктер анықталды. Қазақстан заңнамасы деректерді заңсыз ұстап алу, ақпараттық жүйелердің жұмысына араласу және өзге де цифрлық құқықбұзушылықтарға қатысты қылмыс құрамдарын тек ішінара қамтитыны белгілі болды. БҰҰ Конвенциясының 8–17 және 23–35-баптарына сәйкес келетін дербес қылмыс құрамдарын енгізу, сондайақ халықаралық ынтымақтастықтың процессуалдық тетіктерін және электрондық дәлелдемелермен жұмыс істеу тәртібін жетілдіру қажеттілігі негізделген. Ұлттық заңнаманы халықаралық нормалармен үйлестіру Қазақстан Республикасындағы цифрлық қауіпсіздікті нығайту мен қылмыстық сот төрелігінің тиімділігін арттырудың маңызды шарты болып табылатыны жөнінде қорытынды жасалған.

Кәмелетке толмағандарға қатысты жыныстық қылмыстар жоғары латенттілігімен және пәнаралық сипатымен ерекшеленеді, өйткені бұл салада қылмыстық-құқықтық тыйымдар, әлеуметтік тәуекелдер мен девиантты мінез-құлық факторлары өзара тоғысады. Зерттеудің мақсаты-кәмелетке толмағандарға қарсы жыныстық қылмыстар жасайтын тұлғаның криминологиялық портретін қалыптастыру және Қазақстан, Ресей және Германия заңнамаларындағы құқықтық реттеу ерекшеліктерінің алдын алу мен анықтау тиімділігіне ықпалын салыстырмалы талдау. Жұмыстың ғылыми-практикалық маңызы қорғалатын жас шектерін айқындау, арнайы қылмыс құрамдарын бекіту, сондай-ақ жазасын өтеп шыққаннан кейінгі қадағалау және емдеу тетіктерін (оның ішінде цифрлық ортадағы «онлайн» байланыс арқылы азғыру және аңду құбылыстарын) функционалдық тұрғыдан салыстырумен айқындалады. Әдістемелік негізі салыстырмалықұқықтық және формальды-заңдық талдауды, «қадағалау -емдеу -дерекқор» институттарын функционалдық салыстыруды, сондай-ақ онлайн-груминг пен интернет-қылмыс рецидивіне қатысты заманауи жүйелі шолуларды синтездеуді қамтиды. Зерттеу нәтижелері цифрлық арналар тәуекелін құқықтық тұрғыдан танудың күшеюін, жас санаттарын айқындаудағы айырмашылықтарды және медициналық-қадағалау шараларының рөлін әртүрлі реттеу модельдері аясында ашады. Практикалық құндылығы-құқыққолдану мен профилактика саласында тәуекелге бағдарланған ұсынымдарды негіздеу.

Қылмыстық іс жүргізу аясын цифрландыру жағдайында қорғаушы тараптың кәсіби қауіпсіздігін қамтамасыз ету заманауи құқық ғылымының ең өзекті мәселелерінің біріне айналды. Қылмыстық процестің электрондық нысанда жүргізілуі адвокаттық қызметті жеделдеткенімен, қорғаушыларды жаңа сипаттағы кәсіби тәуекелдер мен киберқауіптерге алып келді. Зерттеудің мақсаты – «Е-Заң көмегі» ақпараттық жүйесін қолдану барысында және қылмыстық қудалау органдарымен электрондық өзара іс-қимыл жасау кезінде адвокаттық қызметтің кәсіби қауіпсіздігін құқықтық әрі ұйымдастырушылық тұрғыдан қорғау тетіктерін айқындау. Авторлар қылмыстық істі сотқа дейінгі тергеп-тексеру және сотта қарау кезеңдерінде адвокаттық құпияны сақтау, айыпталушылардың (күдіктілердің) дербес деректерін қорғау және электрондық дәлелдемелермен жұмыс істеу кезіндегі ақпараттық қауіпсіздікті күшейту мәселелерін мазмұнды түрде талқылайды. Осы тұста қылмыстық процеске қатысушы құқық қорғау органдары мен адвокатура арасындағы цифрлық коммуникацияның қауіпсіздік стандарттарын қалыптастыру қажеттілігі негізделген. Зерттеу барысында қылмыстық істер бойынша электрондық ордер жүйесін жетілдіру, адвокаттық сауалдарға цифрлық нысанда жауап алу қауіпсіздігін арттыру, сонымен қатар қорғаушылардың киберсауаттылығын және цифрлық дағдыларын дамыту маңыздылығы дәлелденді. Жұмыстың маңыздылығы қылмыстық процесте электрондық құрылғыларды пайдалану кезінде туындайтын құқықтық қайшылықтарды жою және адвокаттың кәсіби қызметіне сырттан қолсұғушылық әрекеттерді болдырмау ұсыныстарымен айқындалады. Зерттеу нәтижесінде авторлар қылмыстық іс жүргізуде адвокаттардың электрондық құралдарды қауіпсіз пайдалануы бойынша бірыңғай нұсқаулық әзірлеуді, адвокат пен қорғауындағы тұлға арасындағы құпиялылықты техникалық қорғау шараларын бекітуді және электрондық ордерлердің пайдаланылуын қатаң бақылауды ұсынады.

Мақала медиамәтіндердегі сөйлеу манипуляциясын зерттеуге арналған және оны сот-лингвистикалық сараптама тәжірибесінде анықтаудың әдістемелік тәсілдері қарастырылады, сондай-ақ манипулятивтік ықпалды талдаудың теориялық негіздері нақтыланады. Зерттеудің өзектілігі қоғамдық коммуникацияның конфликтілік әлеуетінің артуымен байланысты, бұл маманнан қоғамдық пікір мен әлеуметтік субъектілердің беделіне әсер ететін даулы пікірлерді лингвистикалық тұрғыдан негізделген әрі контекстке сезімтал түрде түсіндіруді талап етеді. Мақалада манипулятивтік дискурсты зерттеудің отандық және шетелдік тәсілдеріне сыни талдау жасалып, олардың әдіснамалық шектеулері мен қайшылықтары анықталады, сондай-ақ семантикалық, прагмалингвистикалық және дискурстық талдауды интеграциялау қажеттілігі негізделеді. Қоғамдық бейнеүндеу материалы негізінде олардың қызмет етуінің прагматикалық шарттарын ескере отырып, тілдік және коммуникативтік ықпал ету тетіктеріне кешенді зерттеу жүргізіледі. Авторлар манипулятивтік пікірлерді сараптамалық тұрғыдан бағалау критерийлерінің жүйесін олардың семантикалық құрылымы, коммуникативтік бағыттылығы және контекстуалдық параметрлері негізінде ұсынады. Зерттеу нәтижелері даулы мәтіндерді бағалау кезінде, сондай-ақ фактілік және бағалауыш ақпаратты ажыратуда сотлингвистикалық сараптама тәжірибесінде қолданылуы мүмкін.

Мақала қылмыстық-атқару құқығының негізгі институттарының бірі ретінде бас бостандығынан айырылған сотталғандармен жүргізілетін «тәрбие жұмысының» құқықтық табиғатын зерттеуге және мазмұнын нақтылауға арналған. Зерттеудің өзектілігі Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасында «тәрбие жұмысы» және «тәрбиелік ықпал ету» ұғымдарының нормативтік тұрғыда бекітілген анықтамаларының болмауымен айқындалады. Бұл олқылық ғылыми түсіндірудегі екіұштылыққа және құқық қолдану тәжірибесіндегі қиындықтарға әкеп соғады. Тақырыпты таңдау қазіргі қылмыстық-атқару саясатының дамуы, әсіресе пробацияның сервистік моделіне көшу жағдайында тәрбие жұмысын сотталғандарды түзеудің негізгі құралы ретінде қайта пайымдау қажеттілігінен туындаған. Зерттеудің мақсаты – қылмыстық-атқару заңнамасының нормалары мен заңнамалық ғылыми әдебиеттерді талдау арқылы аталған ұғымдардың мазмұнын, арақатынасын, құқықтық табиғаты мен функционалдық мақсатын анықтау. Жұмыс барысында жалпы ғылыми және арнайы әдістер, соның ішінде салыстырмалы-құқықтық және формальды-заңнамалық әдістер қолданылды. Негізгі нәтижелер қарастырылып отырған ұғымдарды нормативтік бекіту қажеттілігін негіздеуден және тәрбие жұмысының мазмұнына қатысты авторлық анықтаманы ұсынудан тұрады. Тәрбие жұмысын тиімді ұйымдастыру сотталғандарды ресоциализациялаудың маңызды элементі және рецидивтік қылмысты азайтудың факторы болып табылатыны туралы қорытынды жасалды. Жұмыстың құндылығы қылмыстық-атқару құқығының теориялық негіздерін дамытуда, ал практикалық маңызы заңнаманы және түзеу мекемелерінің қызметін жетілдіруде қолдану мүмкіндігімен сипатталады.

Мақалада органикалық ауыл шаруашылығын субсидиялауды жүзеге асырудың құқықтық мәселелері қарастырылады. Экологиялық таза өнімге сұраныстың артуы, ғаламдық климаттың жылынуы салдарынан егіншаруашылығына төнетін қауіптер, адам денсаулығы мен өмірін сақтау, экологиялық қауіпсіздікті қам- тамасыз ету қажеттілігі органикалық ауыл шаруашылығын дамытуға тың серпін беріп отыр. Органикалық өнім өндірісі жаңадан дамып келе жатқан жаңа бағыт ретінде бұл саланы дамытуды мемлекеттік қолдау мен субсидиялаудың құқықтық мәселелерін зерттеу өзекті болып отыр. Цифрландыру жағдайында жаңа ақпараттық технологияларды субсидиялау жүйесінің ашықтығы мен қолжетімділігі үшін пайдалану, оның ішінде өнімді сертификаттау, мониторинг жүргізу, сапасын бақылауда қолдану маңызды. Зерттеуде орга- никалық ауыл шаруашылығы өндірісі бойынша ұлттық және шет мемлекеттердің заңнамасы зерделенді. Субсидиялау жүйесі тетігін іске асырудағы олқылықтар мен оларды шешу жолдары ұсынылды. АҚШ және ЕО субсидиялау бойынша тәжірибесі зерттеліп, үздік тәжірибелерді отандық өндірісте қолдануға байланысты ұсыныстар жасалды. Авторлармен органикалық ауыл шаруашылығы өнімінің өндірісі мен оның айналымын бақылау мен қадағалауға арналған жеке цифрлық реестр құру ұсынылады.

Денсаулық сақтауды цифрландыру және пациенттердің трансшекаралық ұтқырлығының өсуі жағдайында халықаралық медициналық сақтандыру жүйелерінде дербес медициналық деректерді қорғау барған сайын өзекті болып отыр. ДДҰ, ЭЫДҰ және Еуропалық Одақ сияқты жетекші халықаралық ұйымдар құпиялылық, ашықтық және құқықтық үйлесімділік қағидаттарына негізделген денсаулық сақтауда цифрлық басқарудың жаһандық стандарттарын қалыптастырады. Зерттеудің мақсаты трансшекаралық сақтандыру кезінде пациенттердің медициналық деректерін қорғаудың халықаралық-құқықтық тетіктерін айқындау және оларды Қазақстан заңнамасына бейімдеу жолдарын ұсыну болып табылады. Әдістемелік база салыстырмалықұқықтық, институционалдық және жүйелік-құрылымдық тәсілдерді қамтиды. Негізгі құжаттарды талдау эмпирикалық негіз болды: ұлттықтан жоғары (GDPR, Еуропа Кеңесінің № 108+ Конвенциясы, ehds жобасы) және қазақстандық («Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Заң, «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы»Кодекс). Құқықтық жаңғыртудың басым бағыттары ретінде ұлттық заңнамаға № 108+ және GDPR конвенцияларының ережелерін енгізу, медициналық дербес мәліметтердің айналымын жеке қадағалау органын құру, сондай-ақ ЕАЭО шеңберінде дәрігерлік ақпараттың қауіпсіздік стандарттарын өзара тану туралы келісімдер жасасу ұсынылады. Бұл шараларды орындау Қазақстанға ішкі құқықты халықаралық міндеттемелерге сәйкес келтіруге және цифрлық денсаулық сақтаудың нормативтік базасын нығайтуға мүмкіндік береді.

Мақала климаттық және экономикалық тұрақсыздық жағдайында мигранттардың әлеуметтік құқықтарын қорғаудың конституциялық-құқықтық талдауына арналған. Климатқа негізделген ұтқырлықтың күшеюі, еңбек нарықтарының құрылымдық өзгеруі және экономикалық турбуленттіліктің өсуі әлеуметтік және еңбек құқықтарының іске асырылуына тікелей әсер ететін осалдықтың жаңа түрлерін қалыптастырады. Еңбекшімигранттарды қорғаудың халықаралық стандарттарының болуына және мемлекеттің оң міндеттемелері доктринасының дамуына қарамастан, климаттық факторды әлеуметтік мемлекеттің конституциялық кепілдіктер жүйесіне интегрициялап кіріктірмеген деңгейде жеткіліксіз әзірленген күйінде қалып отыр. Зерттеудің мақсаты-мигранттардың әлеуметтік құқықтарын қорғаудың халықаралық және ұлттық тәсілдерінің эволюциясын талдау және жүйелік дағдарыстар жағдайында оларды күшейтудің конституциялық-құқықтық тетіктерін анықтау. Әлеуметтік мемлекет пен материалдық теңдік қағидаттарын түсіндіру кезінде климаттық және экономикалық осалдықты ескеру қажеттілігі туралы қорытынды жасалады.

Big Data технологиялары мен жасанды интеллекттің қарқынды дамуы деректерді өңдеуді құқықтық реттеудің дәстүрлі тәсілдерін түбегейлі өзгертуде. Цифрлық экожүйелер жағдайында дербес деректерді қорғаудың классикалық моделі ақпараттың бүкіл өмірлік циклін толық қамти алмайды; бұл цикл оқыту датасеттерін дайындауды, алгоритмдік өңдеуді, синтетикалық деректерді пайдалануды және жасанды интеллект жүйелерінің жұмыс істеуін қамтиды. Мақалада Қазақстан Республикасында data governance жүйесін ұлттық деңгейде қалыптастыру ерекшеліктері зерттеліп, оның EU AI Act аясында бекітілген Еуропалық Одақтың тәуекелге бағдарланған тәсілімен салыстырмалы талдауы жүргізіледі. Авторлар қазіргі заманғы деректердің құқықтық режимі объектілік, субъектілік, рәсімдік және институционалдық деңгейлерді қамтитын кешенді реттеу жүйесі ретінде құрылуы тиіс екенін негіздейді. Осыған байланысты дербес деректерді, оқыту датасеттерін, синтетикалық деректерді және алгоритмдік өңдеу нәтижелерін ажыратуға негізделген деректердің құқықтық режимінің авторлық интеграцияланған моделі ұсынылады. Зерттеу нәтижесінде жоғары тәуекелді жасанды интеллект жүйелеріне арнайы аудит рәсімдерін енгізу, адам құқықтарына ықпалын бағалау және алгоритмдік ашықтық тетіктерін қалыптастыру қажеттігі туралы қорытынды жасалады. Зерттеудің практикалық маңызы Қазақстан Республикасының жасанды интеллект пен деректер айналымы саласындағы заңнамасын жетілдіруге бағытталған ұсыныстар әзірлеуде көрінеді.