«Құқық» және «заңнама» ұғымдарының өзара байланысы құқықтанудағы негізгі мәселе болып табылады. Олардың түсіндірмелері құқықтық жүйелерде әртүрлі, бұл олардың ұлттық заңнама мен құқық қорғау органдарында қолданылуына әсер етеді. Қазақстандағы құқықтық нормаларды түсіндіруде әртүрлі құқықтық қақтығыстар мен сәйкессіздіктердің болуын ескере отырып, бұл мәселе ерекше өзекті болып табылады. Бұл мақалада құқық пен заң арасындағы философиялық және құқықтық айырмашылықтар, олардың қазақстандық құқықтанудағы рөлі қарастырылады, сондай-ақ отандық және халықаралық тәсілдер, конституциялық нормалардың әсері және сот тәжірибесі талданады. Оң құқық пен құқықтық қағидаттар арасындағы қақтығыстарға және оларды шешу жолдарына ерекше назар аударылады. Бұл екі санатты түсінуге практикалық тәсілдер Қазақстанда да, халықаралық деңгейде де қарастырылады. Құқық пен заң бірдей ұғымдар емес деген қорытындыға келеді, өйткені заң, құқықтың ресми көрінісі ретінде, әрқашан оның негізгі қағидаттарын көрсете бермейді. Қазақстандағы құқықтық тәртіпті үйлестіру үшін заңнама мен құқық қорғау тәжірибелерін жетілдіру, сондай-ақ халықаралық құқықтық стандарттарды біріктіру және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауды күшейту үшін осы саладағы шетелдіктердің тәжірибесін ескеру қажеттілігі атап өтіледі.

Қоғам дамуының қазіргі кезеңі ЖИ технологияларын жедел енгізумен сипатталады, бұл еңбек қатынастары саласына айтарлықтай әсер етеді. Цифрландыру жағдайында жұмыспен қамту жүйесінде АИ қолданудың құқықтық, әлеуметтік және экономикалық салдарын ғылыми тұрғыдан түсіну қажеттілігі туындайды. Зерттеудің мақсаты-зияткерлік технологиялардың әсерінен еңбек құқығын өзгертудің негізгі бағыттарын анықтау және нормативтік-құқықтық базаны жаңа сын-қатерлерге бейімдеудің мүмкін жолдарын анықтау. Жұмыстың негізгі идеясы адам еңбегін автоматтандырылған жүйелермен алмастыру құбылысын түсінумен және құқықтық реттеудің тиімді тетіктерін қалыптастырумен байланысты. Зерттеудің ғылыми маңыздылығы цифрлық экономика жағдайында еңбек қатынастарын реттеудің теориялық және практикалық аспектілерін жан-жақты қарастырудан көрінеді. Практикалық құндылық-заңнаманы және институционалдық тәжірибені жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу. Зерттеудің әдіснамалық базасы салыстырмалы-құқықтық әдіске, нормативтік актілер мен сот практикасын жүйелі талдауға, сондай-ақ контент-талдау мен доктриналық түсіндіруге сүйенеді. Жұмыс нәтижелері қолданыстағы еңбек заңнамасындағы олқылықтар мен қайшылықтарды, құқықтық жүйенің ЖИ интеграциясына жеткіліксіз дайындығын және жұмыспен қамтудың жаңа нысандарын заңнамалық тұрғыдан бекіту қажеттілігін анықтады. Зерттеу жұмыс берушілер мен жұмысшылардың мүдделерінің тепе-теңдігін қамтамасыз ету үшін практикалық ұсыныстар ұсына отырып, технологиялар мен еңбек құқығының өзара әрекеттесуі туралы ғылыми дискурстың дамуына ықпал етеді.

Бұл мақалада мемлекеттік қызметті басқару тұжырымдамасындағы жаңа тәсілдер қарастырылады, оның ішінде цифрландыру мен ұйымдастырушылық этиканың өзара байланысына баса назар аударылады. Негізгі тақырып – дәстүрлі әкімшіліктен азаматтардың қатысуына, сервистік логикаға және цифрлық жетілуге бағытталған модельдерге көшу қажеттілігі. Заманауи мемлекеттік қызмет бейнесін қалыптастыратын өзекті тұжырымдамаларға ерекше мән беріледі: қоғамға қызмет етуді және азаматтармен диалогты басты қағида етіп ұстанатын New Public Service (NPS); қоғамдық құндылық құруға және көп тарапты басқаруға бағытталған Public Value Management (PVM); икемділікке, жедел бейімделуге және инновациялық шешімдерді енгізуге негізделген Agile Public Administration; сондай-ақ технологиялық трансформация мен деректерді пайдалануға басымдық беретін Digital Government тұжырымдамасы. Авторлар тиімді реформаларды этикалық нормаларды сақтау, проактивті мінез-құлық және өзгерістерге дайындыққа негізделген ұйымдық мәдениеттің параллельді дамуынсыз жүзеге асыру мүмкін еместігін атап көрсетеді. Зерттеуде цифрландыру мен қызметтік этиканы өзара толықтыратын трансформация векторлары ретінде қарастыру ұсынылады. Мемлекеттік органдар қызметінде басқарудың икемді, тиімді құралдарын енгізу мүмкіндіктері талданады. Қазақстан Республикасының құқықтық және мәдени-тарихи контекстін ескере отырып, халықаралық тәжірибені бейімдеудің стратегиялық маңызы туралы қорытынды жасалады.

Мақалада Қазақстан Республикасында гидротехникалық құрылыстарды пайдалануды мемлекеттік құқықтық реттеу қағидаларының мәселелері қарастырылады. Зерттеу барысында су шаруашылығы саласындағы өзекті түйткілдерге назар аударылады: трансшекаралық өзендерге тәуелділік, қолданыстағы инфрақұрылымның ескіруі, су ресурстарын мемлекеттік басқарудағы цифрландырудың жеткіліксіздігі және климаттық өзгерістердің күшейіп келе жатқан ықпалы көрсетілді. Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде су ресурстарын мемлекеттік қорғаудың өзекті мәселелеріне зерттеулер жүргізілген. Зерттеу аясында қызығушылық тудыратын гидротехникалық құрылыстың қауіпсіздігін бағалау, жай-күйінің және пайдаланушы ұйым қызметкерлерінің гидротехникалық құрылыстар саласындағы заңнамасында белгіленген гидротехникалық құрылыстардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қойылатын талаптар мен қағидаларына сәйкестігін айқындау. Сондай-ақ, гидротехникалық құрылыстың қауіпсіздігін қамтамасыз ету – бұл гидротехникалық құрылыстың аварияларының алдын алу жөніндегі шараларды әзірлеу және жүзеге асыру. Экологиялық қауіпсіздігі саласындағы зерттеулерді талдай отырып, гидротехникалық құрылыстардың экологиялық қауіпсіздігі саласындағы халықаралық стандарттар мен қағидаларға салыстырмалы талдаулар жүргізілген. Авторлар гидротехникалық құрылыстардың қызметін реттеудегі халықаралық құқықтық актілерге зерттеу жасай отырып, олардың гидротехникалық құрылыстарды мемлекеттік құқықтық реттеудегі басшылыққа алынуы тиіс фундаменталды ережелерін ұсынады.

Бұл зерттеу дәстүрлі қазақ қоғамындағы әскери биліктің құқықтық бастауларын тарихи-құқықтық тұрғыдан талдауға арналған. Автор ежелгі ғұн, үйсін, түрік дәуірлерінен бастау алатын әскери нормалардың қалыптасуын, сондай-ақ Шыңғыс ханның «Ұлы Жаса» заңдарында жүйеленіп, Қазақ хандығы тұсында Қасым хан, Есім хан және Тәуке хан заңдарымен дамығанын көрсетеді. Зерттеудің мақсаты – әскери билікті реттеген құқықтық нормалардың бағыттарын, мазмұнын және даму логикасын ашу. Негізгі идея – көшпелі қоғамдағы әскери тәртіп нормалары тек әскери стратегия ғана емес, мемлекеттік тұрақтылықтың да тірегі болғанын көрсету. Ғылыми және практикалық маңызы – қазақ даласындағы мемлекеттік институттардың қалыптасуын әскери нормалар арқылы түсіндіру, әскери басқарудың құқықтық моделі мен әлеуметтік рөлін анықтау. Зерттеу әдістемесі тарихи-салыстырмалы талдау, дереккөздерге шолу, құқықтық жүйелерді салыстыру қағидаларына негізделген. Негізгі нәтижелер: әскери нормалар мемлекеттілікті нығайтуда шешуші рөл атқарған; әскери тәртіптің бұзылуы ауыр жазаларға әкелген; Қасым хан, Есім хан заңдары әскери міндеттілік пен жазалау жүйесін күшейтсе, Тәуке хан тұсында олардың жұмсаруы байқалады. Зерттеудің құндылығы – әскери құқық нормаларының эволюциясын, оның әскери тәртіп пен мемлекеттік бірегейлікті сақтаудағы орны мен ықпалын айқындауында. Практикалық мәні – дәстүрлі әскери басқару жүйесін қазіргі құқықтық және әскери саясат қалыптастыруда пайдалануға мүмкіндік береді.

Мақалада капитализм кезіндегі халықтың жекелеген топтары арасындағы табыс теңсіздігінің табиғатын түсіндіретін іргелі теориялық тұжырымдамалар қарастырылған. Халықтың табысындағы теңсіздік проблемасы айқын мемлекеттік-құқықтық өлшемге ие бола отырып, экономикалық талқылаудан әлдеқайда асып түседі. Кірістерді қайта құру саясатының тиімділігі көбінесе салық, әлеуметтік және еңбек қатынастарын реттейтін нормативтік-құқықтық базаның сапасына, сондай-ақ мемлекеттік органдардың институционалдық келісу деңгейіне байланысты. Қазіргі жағдайда бұл әлеуметтік әділеттілік пен тұрақты дамуды қамтамасыз етудің негізгі құралына айналатын құқықтық тетіктер: олар мемлекеттің экономикаға араласу шегін анықтайды, әлеуметтік қолдау нысандарын және мүмкіндіктер теңдігінің кепілдігін бекітеді. Теңсіздікті қысқартудың мемлекеттік-құқықтық және институционалдық тетіктерін зерттеу әлемдік практика контекстінде ерекше өзектілікке ие болады, мұнда мұндай құралдардың тиімділігі олардың нормативтік бекітілуіне және құқықтық мемлекет қағидаттарын іске асыру дәрежесіне байланысты болады. Сондайақ, кірістер теңсіздігін төмендетуге бағытталған түрлі әдістер мен тетіктерді пайдаланатын дамыған және дамушы елдердің тәжірибесіне талдау жүргізілді. Осының негізінде еліміздің мемлекеттік құрылымының ерекшеліктерін, әлеуметтік-экономикалық дамудың қол жеткізілген деңгейін және тарихи қалыптасқан ұлттық дәстүрлерді ескере отырып, табыстардағы қазіргі теңсіздік проблемаларын шешу үшін Қазақстанда қолдануға орынды экономикалық құралдар мен институционалдық-құқықтық тетіктердің құрамы белгіленді.

Қазақстанның зейнетақы жүйесін жетілдіру қаржылық тұрақтылық пен азаматтарды әлеуметтік қорғауды қамтамасыз ететін стратегиялық міндет болып табылады. Бұл үдерісте Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының активтерін тиімді және қауіпсіз инвестициялау айрықша маңызға ие, өйткені оған экономиканың тұрақтылығы мен болашақ төлемдердің сақталуы тәуелді. Алайда, бұл салада құқықтық реттеудің жетілмегендігімен, басқарудың ашықтығы мен тиімділігінің төмендігімен байланысты проблемалар сақталуда.Зерттеудің мақсаты – зейнетақы активтерін инвестициялауды реттеудегі құқықтық мәселелер мен қайшылықтарды анықтау, сондай-ақ халықаралық тәжірибеге негізделген тиімді тетіктерді ұсыну. Зерттеу барысында нормативтік-құқықтық база, мемлекеттік бақылау тетіктері, инвестициялық саясат қағидаттары, сондай-ақ халықаралық ұйымдардың ұсынымдары мен дамыған зейнетақы жүйелері бар елдердің тәжірибесі талданды. Зерттеу үш бағыт бойынша жүргізілді: инвестициялаудың құқықтық негіздерін талдау, халықаралық тәжірибені салыстырмалы зерттеу және ашықтықты, есептілікті және тәуекелдерді басқаруды құқықтық бағалау. Салыстырмалы құқықтық, жүйелік-құрылымдық және эмпирикалық әдістер қолданылды. Нәтижелер заңнаманың сәйкессіздігінің, әлсіз тәуелсіз бақылаудың және шектеулі есептіліктің болуын көрсетті. Мемлекеттік бағалы қағаздарға инвестициялардың басым болуы активтердің әртараптандырылуы мен кірістілігін төмендетеді. Зерттеу ұсынымдары құқықтық реттеуді жетілдіруге, зейнетақы активтерін басқарудың ашықтығы мен тиімділігін арттыруға бағытталған, бұл азаматтардың сенімін және Қазақстанның зейнетақы жүйесінің тұрақтылығын нығайтуға ықпал етеді.

Мемлекеттік басқаруды цифрландыру тақырыбы көлікті қоса алғанда, негізгі салалардағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес тұрғысынан ерекше маңызды. Қазақстанда электрондық үкіметті дамытудағы жетістіктерге қарамастан, көлік саласындағы сыбайлас жемқорлыққа деген көзқарас жоғары болып қала береді, бұл цифрлық тетіктерді зерттеудің өзектілігін көрсетеді. Бұл зерттеудің мақсаты – цифрлық шешімдердің Қазақстанның көлік секторындағы сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтуға әсерін талдау және сыбайлас жемқорлыққа қарсы әсерді күшейту үшін қажетті құқықтық тетіктерді анықтау. Ғылыми маңыздылығы цифрландыруды сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың элементі ретінде талдауға кешенді тәсілде, ал практикалық маңыздылығы нәтижелерді цифрлық реформаларды оңтайландыру үшін пайдалану мүмкіндігінде жатыр. Электрондық құжат айналымын, автоматтандырылған басқару жүйелерін және цифрлық мониторингті енгізу ұсақ сыбайлас жемқорлықты азайтуға оң әсер ететіні анықталды. Дегенмен, жаңа технологиялар, техникалық және кадрлық ресурстар, сондай-ақ ведомствоаралық үйлестіру үшін құқықтық базада қиындықтар әлі де бар. Зерттеудің құндылығы құқықтық кедергілерді анықтауда және ұсыныстарды тұжырымдауда, соның ішінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы инфрақұрылымды нығайтуға бағытталған Цифрлық кодекс пен мамандандырылған ережелерді әзірлеу бастамасында жатыр. Тәжірибелік маңыздылығы нәтижелердің мемлекеттік саясатты жетілдіру, тиімді цифрлық орта құру және Қазақстанның көлік секторындағы ашықтықты арттыру үшін қолданылуында жатыр.

Бұл мақалада Қазақстан Республикасындағы мигранттардың әлеуметтік және еңбек құқықтарының қазіргі жағдайы Орталық Азиядағы көші-қон ағындары мен интеграциялық процестердің өсуі жағдайында қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – құқықтық базаны талдау, бар проблемаларды анықтау және мемлекеттік көші-қон саясатын жетілдіру бағыттарын анықтау. Жұмыстың ғылыми жаңалығы оның халықаралық стандарттар мен ұлттық заңнаманың өзара байланысын жан-жақты бағалауында, сонымен қатар еңбекші-мигранттардың құқықтарын қорғаудың практикалық тетіктеріне баса назар аударуында. Зерттеудің әдіснамалық негізін салыстырмалы құқықтық және жүйелік талдау, заңнамалық актілерді, халықаралық шарттарды, статистикалық мәліметтерді, үкіметтік емес ұйымдардың материалдарын зерделеу құрайды. Нәтижесінде негізгі проблемалар анықталды: жетілмеген квота жүйесі, бейресми жұмыспен қамту, мигранттардың денсаулық сақтау және білім беру қызметтеріне қолжетімділігінің шектелуі, мемлекеттік бақылау мен интеграциялық шаралардың жеткіліксіздігі. Бірқатар халықаралық конвенцияларға қосылу, заңдастыру рәсімдерін жеңілдету, еңбек инспекциясын күшейту, әлеуметтік интеграциялық бағдарламаларды әзірлеу қажеттігі туралы қорытынды жасалды. Зерттеу мигранттардың құқықтарын қорғау тиімділігін арттыру және ұлттық нормаларды халықаралық стандарттармен үйлестіру бойынша практикалық ұсыныстар беру арқылы заң ғылымы мен көші-қон саясатының дамуына ықпал етеді.

Осы ғылыми мақалада бизнестің қатысуымен келісімшарттық қатынастарда электрондық төлемді пайдаланудың құқықтық құралдары қаралды. XXI ғасырдың басында экономикалық қатынастардың жаһандану процестерінің басталуы және ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың даму деңгейі адамдарға қолма-қол ақшасыз төлем операцияларын жетілдіру идеясын жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Бұл процесс банктердің менеджерлері мен кассалары алдында ұзын-сонар кезектерді болдырмай, төлем тапсырмалары мен төлем талаптарының бірнеше бума нұсқаларын рәсімдеусіз жүзеге асады. Қолма-қол ақшасыз төлемдерге цифрлық арналар арқылы қаражат аудару, банк карталары бойынша төлем жасау, онлайн-банкинг, мобильді қосымшалар, электрондық әмияндар және басқа да әдістер жатады. Электрондық төлемдер тауарлар мен қызметтерді қашықтықтан тез және ыңғайлы төлеуге мүмкіндік береді. Жаңа ғылыми тәсіл негізінде электрондық төлем құралдарын аудару туралы шарт атаусыз шарттың азаматтық-құқықтық белгілеріне ие деген көзқарас қалыптастырылған. Айта кету керек, шарттың бұл түрі азаматтық заңнамада бекітілмеген. Кәсіпкерлік айналымның елеулі көрсеткіштері электрондық коммерция үшін құқықтық жағдайларды қамтамасыз ету болып табылатын электрондық коммерция туралы жеке заңды қабылдау үшін негіз болады: электрондық коммерцияны жүзеге асыратын тұлғалардың құқықтары мен міндеттерін бекіту; өз қолының аналогтары қол қойған электрондық құжаттарды пайдалана отырып мәмілелер жасау қағидаларын айқындау; төлемді жүзеге асырудың егжей-тегжейлі тәртібін белгілеу; сондай-ақ электрондық құжаттарды сот дәлелдемелері ретінде тану.

Осы мақала Қазақстан Республикасының азаматтық және корпоративтік құқық жүйесінде акционерлік қоғамды қосылу түрінде қайта құруды құқықтық реттеуді кешенді зерттеуге арналған. Тақырыптың өзектілігі рәсімніңкезеңдеріменқұжаттарынсаралаукүрделілігімен, корпоративтікоргандардыңөкілеттіктерінбірыңғай айқындау қажеттілігімен және активтерге, міндеттемелерге мен корпоративтік құқықтарға қатысты әмбебап құқық мирасқорлығының өлшемдерін белгілеумен түсіндіріледі. Мақаланың нормативтік негізін Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі, «Акционерлік қоғамдар туралы» Заңы, мемлекеттік тіркеу туралы заң, монополияға қарсы реттеу актілері және бағалы қағаздар нарығының ережелері құрайды. Зерттеуде қайта құру нысандарының арақатынасына, қосылудың негізгі элементтерін (өткізу актісі, акцияларды айырбастау және шығарылымдарын жою, кредиторларды хабардар ету, уәкілетті органдармен келісу) айқындауға және олардың құқық қолдану тәжірибесіндегі өзара байланысына ерекше назар аударылады. Сонымен қатар құқық мирасқорлығының доктриналық тәсілдері, жауапкершілік шектері, мерзімдер мен дәлелдемелік талаптар талданады. Қайта ұйымдастырудың аяқталу сәті мен мүлікке құқықтардың өтуі, тәуекелдерді бөлу мәселелері және рәсімдік мерзімдердің бұзылуының салдарлары зерттеледі. Зерттеу нәтижесінде құқықтық айқындықты арттыруға, тәсілдерді бірыңғайландыруға және Қазақстан Республикасының коммерциялық айналымындағы қосылу рәсімдерін жетілдіруге бағытталған негізделген қорытындылар мен ұсынымдар жасалды.

Бұл зерттеу азаматтық сот ісін жүргізуде партисипативтік татуластыру рәсімдерінің мәнін, құқықтық табиғатын және тәжірибелік қолданылуын талдауға арналған. Тақырыптың өзектілігі дауларды шешудің баламалы әдістерін дамыту қажеттілігімен, сот жүктемесінің артуымен және құқықтық мәдениетті жетілдіру талаптарымен айқындалады. Зерттеудің мақсаты – партисипативтік татуластыру институтының құрылымын, қолданылу тиімділігін және азаматтық процесс шеңберіндегі рөлін анықтау. Негізгі идеясы – тараптар мен адвокаттардың келіссөздер арқылы өзара тиімді шешімге келуін қамтамасыз ететін бейбіт тетік құру. Жұмыстың ғылыми және практикалық маңыздылығы – партисипативтік тәсілдің азаматтық дауларды тиімді, шығынсыз және гуманистік негізде шешуге мүмкіндік беретінін дәлелдеуге бағытталған. Зерттеу барысында салыстырмалы-құқықтық, жүйелік-құрылымдық, тарихи-құқықтық және талдамалық әдістер қолданылды. Франция, Германия, Канада тәжірибелері қарастырылып, оларды ұлттық құқық жүйесімен салыстыру жүргізілді. Негізгі нәтижелер ретінде: рәсімнің құқықтық әлеуеті жоғары болғанына қарамастан, оны қолдануда нормативтік анықтықтың, адвокаттардың кәсіби даярлығының және құқықтық мәдениеттің жеткіліксіздігі байқалды; сот жүктемесін азайтып, тараптар арасындағы әлеуметтік келісімді сақтауға мүмкіндік беретіні анықталды. Зерттеу құндылығы – партисипативтік рәсімдердің құқықтық жүйені ізгілендірудегі рөлін айқындауы. Қорытындылардың практикалық мәні – заңнаманы нақтылау, кәсіби кадрларды даярлау және азаматтық-құқықтық мәдениетті көтеру бойынша ұсыныстар ұсынуында.

Бұл мақалада авторлар Қазақстан Республикасының шарттық құқығындағы цифрландыру процесінің перспективасын қарастырады. Зерттеу аясында Қазақстанда және шетелде цифрландырудың даму динамикасы зерттелді, бұл құқықтық реттеуді жетілдіру бойынша қорытындылар мен ұсыныстар жасауға мүмкіндік берді. Ұсынылған Зерттеудің мақсаты-шарттық құқықтағы цифрландырудың оң және теріс аспектілерін, Қазақстан Республикасының заңнамасы шеңберіндегі құқықтық реттеудің олқылықтарын талдау және анықтау. Мақала халықаралық құқық пен тәжірибеге сілтеме жасай отырып, ұлттық құқықтық жүйеде шарттық құқықты зерттейді. Өзекті деректер негізінде қолданыстағы мемлекеттік бастамаларды бағалау жүргізілетін болады. Басқа елдерді цифрландырудың қарқынды дамып келе жатқан үдерісі жағдайында біздің елімізге енгізу үшін теориялық база дайындау қажет. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың 08.09.2025 жылғы төтенше Жолдауында әлемнің басқа елдерімен бәсекелестік тәсілі ретінде қазіргі әлемде мемлекетті цифрландырудың маңыздылығы туралы айтылды. Әлемдік қоғамдастықта жаңа технологиялық құрылымның бір бөлігі болу үшін көптеген салаларда, соның ішінде құқықта жаңғырту жүргізу қажет. Жүргізілген зерттеудің маңыздылығы цифрлық технологияларды жеке құқыққа Үйлестірілген енгізуді, IT-технологияны дамытуды және цифрлық технологияларды шарттық құқыққа интеграциялаудың тұрақты ілгерілеуі үшін бірыңғай нормативтік жүйені қалыптастыруды ұсынуда жатыр. Ұсынылған баптың практикалық маңыздылығы мынада: авторлар нормативтік актілерді әзірлеу бойынша практикалық ұсыныстар жасады, олардың нормалары Қазақстан Республикасында шарттар жасасу кезінде цифрландыру процестерін құқықтық реттеуге бағытталатын болады.

Жасанды интеллекттің (ЖИ) заманауи технологиялары олардың қатысуымен жасалған туындылардың авторлығын құқықтық реттеуге жаңа мәселелер туындатады. Осы зерттеу қазақстандық және халықаралық заңнама контекстінде ЖИ көмегімен құрылған авторлықты анықтаудың құқықтық өлшемдерін талдауға арналған. Зерттеудің мақсаты қазақстандық заңнама шеңберінде олардың құқықтық реттелуін қамтамасыз ету және халықаралық стандарттармен үйлестіру үшін жасанды интеллект көмегімен жасалған туындылардың авторлығын анықтайтын құқықтық өлшемдерді әзірлеу және негіздеу болып табылады. Шығарманы құру процесінде шығармашылық, өзіндік ерекшелік, адамның интеллектуалды үлесі және жасанды интеллект автономиясының дәрежесі сияқты авторлықты анықтау критерийлеріне ерекше назар аударылады. Зерттеу жасанды интеллект жасаған шығармаларға қолданылатын шығармашылықтың, өзіндік ерекшеліктің және жаңалықтың дәстүрлі ұғымдарын талдайды. Жұмыстың ғылыми маңыздылығы шығармашылық пен өзіндік ерекшелік өлшемдерін нақтылауға, сондай-ақ оларды ұлттық құқықтық жүйеге интеграциялау үшін тұжырымдамалық негіздерді әзірлеуге баса назар аудара отырып, жасанды интеллект туындыларын құқықтық реттеу тәсілдерін жүйелеу болып табылады. Зерттеудің практикалық маңыздылығы цифрландыру жағдайында авторлық құқық нормаларын қолданудың бірыңғай тәжірибесін қалыптастыру қажеттілігімен байланысты.

Зерттеудің мақсаты Қазақстан Республикасындағы медиация институтын дамытудың өзекті мәселелерін зерделеу болып табылады. Мақалада авторлар медиация ұғымына талдау жасай отырып, оның қалыптасу тарихына шолу жасайды. Қазақ халқының тарихында медиация элементтерін қамтитын сот төрелігінің түрі – билер соты мен қазіргі сот жүйесінің арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылығын жіктейді. Сондай-ақ, медиаторлардың қызметін жетілдіру бағытында келесідей бірқатар ұсыныстар беріледі, олар: әлеуметтік және коммерциялық медиацияны қолдану салаларын белгілеу, медиацияның жалпыға бірдей қолжетімділігі үшін жағдай жасау; медиаторлар қызметінің нысандарын анықтау және құзыретті медиаторлар корпусын қалыптастыру; Қазақстан Республикасы медиаторларының әдеп кодексін қабылдау. Медиацияның қазіргі жағдайы келесі тұжырымдар жасауға мүмкіндік береді: біріншіден, даулардың жекелеген санаттары үшін медиация рәсімінің міндеттілігі туралы нормалар, мысалы, берешекті өндіріп алу туралы Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексіне өзгерістер енгізу; екіншіден, соттарға талап қою кезінде мемлекеттік баж мөлшерін ұлғайту; үшіншіден, медиаторлардың сыйақы мөлшерін мемлекеттік баж деңгейінен төмен, АЕК-тің еселенген мөлшерінде заңнамалық белгілеу.

Бұл мақалада пробация институты Қазақстан Республикасы мен Қырғыз Республикасындағы бас бостандығынан айыру жазасына гуманитарлық балама ретінде қарастырылады. Салыстырмалы құқықтық талдау оның мақсаттарын, міндеттерін, ұйымдық құрылымын, әлеуметтік қолдау шараларын қоса алғанда, пробацияны заңнамалық реттеудегі ортақтықтар мен айырмашылықтарды анықтайды. Онда екі ел пробацияны қылмыскерлерді оңалтуға, қылмыстың қайталануын болдырмауға және жазасын өтеп жатқан тұлғаларды қоғамнан оқшауланбай табысты реинтеграциялауға бағытталған шаралар жүйесі ретінде бекіткеніне баса назар аударылады. Дегенмен, олардың көзқарастары әртүрлі: Қазақстанда пробация қызметі ішкі істер министрлігіне біріктіріліп, оның құқық қорғау сипатына баса назар аударылады, ал Қырғызстанда ол Әділет министрлігіне бағынады және әлеуметтік-құқықтық бағытта көбірек болады. Кәмелетке толмағандардың пробациясына, татуластыру рәсімдеріне және сотталғандарды пенитенциарлық өтеуден кейінгі қолдауға ерекше назар аударылады, бұл Қырғызстан заңнамасында толығырақ қарастырылған. Осы заңнамалық базаға қарамастан, пробацияны жүзеге асыру кадрлық және ұйымдастырушылық қиындықтарға тап болады. Қазақстан мен Қырғызстан пробацияны дамытуда айтарлықтай жетістіктерге жетті, бірақ оны одан әрі жетілдіру ведомствоаралық өзара іс-қимылдың тиімділігін арттыруға және пробацияның әлеуметтік инфрақұрылымын дамытуға бағытталған кешенді тәсілді қажет етеді деген қорытындыға келді.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінде тергеу және жасырын тергеу әрекеттерін реттеу айтарлықтай ауқымды. Олардың бірқатар нормаларда реттелуі аморфты сипатқа ие. Мақсаты – қылмыстық процеске жасырын тергеу әрекеттерін қазіргі нысанда енгізу құқық саласының жекелеген институттарын жүйелі құру қағидасына қайшы келеді деген тезисті негіздеу. Жүйелілік белгісі нормативтік құқықтық актінің сыртқы нысанында ғана емес, сонымен бірге осы жүйеге кіретін барлық элементтердің әрқайсысында да болуы керек. Ғылыми маңыздылығы – тергеу және жасырын тергеу әрекеттеріне байланысты жүйеліліктің жеке белгілерін нақтылау. Негізгі нәтижелер Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексін жетілдіру бойынша жеке ұсыныстарды тұжырымдау болып табылады. Негізгі қорытындылар – Қазақстан Республикасының қолданыстағы Қылмыстық-процестік кодексінде тергеу және жасырын тергеу әрекеттерін реттеу жүйелілік талабына сәйкес келмейді, осы орайда Кодекстің нормалары бір-біріне қайшы, яғни адамды қылмыстық құқық бұзушылық жасады деп айыптауды құқықтық негіздеуде негізгі мақсатқа қайшы келмеуі керек. Құндылығы: тергеу және жасырын тергеу әрекеттерінің жүйелілігі ұғымына нақтылау енгізу арқылы қылмыстық іс жүргізу құқығы теориясын кеңейту. Зерттеудің тәжірибелік маңыздылығы – қылмыстық істерді сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің нормаларын біртұтас түсіну мен қолдану үшін негіз құрумен сипатталынады.

Қылмыстық іс жүргізу барысында жәбірленуші немесе куәгер ретінде қатысатын балалар көп жағдайда қайталама виктимизацияға ұшырайды. Қайталама виктимизация – бұл қылмыстың тікелей зардабынан емес, құқық қорғау және сот органдары өкілдерінің әрекеттері салдарынан жәбірленушінің қайта психологиялық жарақат алуы. Мысалы, бала өз басынан өткен ауыр оқиғаны қайта еске түсіріп, жауап бергенде немесе айыпталушымен бетпе-бет келгенде күйзеліске ұшырайды. Көп мәрте жауап алу, беттестіру және сот отырыстары балаға қосымша психологиялық соққы болып тиеді. Зерттеу мақсаты – балалардың қайталама виктимизациясын болдырмауға бағытталған кәмелетке толмаған жәбірленушілерден жауап алудың арнайы рәсімдерін енгізудің қажеттілігін ғылыми негіздеу. Зерттеуде кешенді әдістеме қолданылды: балаларға қатысты сот төрелігі саласындағы ұлттық қылмыстық іс жүргізу заңнамасы мен халықаралық стандарттарға талдау жүргізілді; әртүрлі юрисдикцияларда балалардан жауап алу тәжірибесі салыстырмалы зерттелді; қылмыстық іске баланың қатысуының оның психикасына әсері туралы психологиялық және криминологиялық зерттеулердің нәтижелері жинақталды. Жалпығылыми әдістер және арнайы әдістер пайдаланылды. Мақалада ұсынылған жауап алудың арнайы рәсімдерін (балаға қолайлы жағдай жасау, жауап алу санын шектеу, жауапты бейнежазбаға түсіру және т.б.) тергеу және сот тәжірибесіне енгізу баланың психикалық денсаулығын қорғауға мүмкіндік береді. Ұсыныстарды іске асыру кәмелетке толмағандарға қылмыстық процестің травматикалық әсерін азайтып, олардың айғақтарының сапасын арттыруға және балаға мейірімді сот төрелігінің халықаралық стандарттарын сақтауға ықпал етеді.

Мақалада жасанды интеллект технологияларын қылмыстық іс жүргізу жүйесіне енгізудің теориялық және практикалық аспектілері қарастырылады. Автор цифрлық дәлелдемелер көлемінің ұлғаюы мен тергеу әрекеттерінің автоматтандырылуы жағдайында жасанды интеллектінің рөліне талдау жасайды. Зерттеуде алгоритмдердің түсіндірілуі, олардың нәтижелерінің сенімділігі және машиналық қорытындылар үшін құқықтық жауапкершілік мәселелері қозғалады. Эксперттік бағалау мен алгоритмдік талдау арасындағы айырмашылықтар айқындалып, әділеттілік пен айыпталушының кінәсіздік презумпциясы қағидаларының сақталмау қаупі атап өтіледі. Мақалада Еуропалық Одақ, АҚШ және Біріккен Ұлттар Ұйымы ұсынған халықаралық тәжірибелерге шолу жасалып, қылмыстық әділет саласындағы жасанды интеллектіні құқықтық реттеу үрдістері талданған. Қазақстан Республикасының мысалында Ішкі істер министрлігінің пилоттық жобалары сипатталып, цифрлық іздерді талдау, визуалды деректерді тану және қылмыстық ахуалды болжау бағыттарындағы нәтижелер келтіріледі. Автор жасанды интеллектіні криминалистикада пайдалану кезінде ашықтық, тексерілетіндік және заңдылық қағидаттарын қамтамасыз ететін ұлттық стандарттарды әзірлеу қажеттігін дәлелдейді. Сондай-ақ кадрларды даярлау жүйесін жетілдіру, ведомствоаралық өзара іс-қимылды нығайту және қолданылатын интеллектуалдық жүйелердің бірыңғай мемлекеттік тізілімін құру маңыздылығы негізделеді.

Мақалада қорлау істері бойынша сот-лингвистикалық сараптама жүргізу барысында коммуникативтік жағдайдың негізгі элемент ретіндегі рөлі талданады. Зерттеудің өзектілігі көпшілік және цифрлық коммуникациядағы сөйлеу өзара әрекетінің күрделенуімен, сондай-ақ даулы мәтіндерді құқық қолдану тәжірибесінде объективті түсіндіру қажеттілігімен айқындалады. Коммуникативтік жағдайдың тұлғаның ар-намысы мен қадір-қасиетін қорлау тілдік белгілерін және олардың берілу формасын анықтаудағы маңызына ерекше назар аударылады. Зерттеудің мақсаты – қорлау істері бойынша сот-лингвистикалық сараптама жүргізу кезінде коммуникативтік жағдайдың құрылымдық компоненттері мен оны талдау кезеңдерін айқындау. Зерттеу материалына Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының нормативтік-құқықтық актілері, сот және заң лингвистикасы саласындағы ресейлік және қазақстандық ғалымдардың ғылыми еңбектері, сондайақ Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі 2025 ж. бекіткен қорлау тілдік белгілері бар объектілерге сот-сараптамалық зерттеу жүргізу әдістемесінің ережелері енгізілді. Зерттеу барысында теориялық талдау, құрылымдық-семантикалық талдау, функционалдық-прагматикалық талдау және салыстырмалы-әдістемелік талдау әдістері қолданылды. Зерттеу нәтижелері қорлау сипатындағы айтылымдарды диагностикалау кезінде коммуникативтік жағдай параметрлерін кешенді түрде есепке алу қажеттігін негіздейді, бұл сараптамалық қорытындылардың объективтілігі мен қайталанғыштығын арттыруға мүмкіндік береді. Алынған нәтижелер сот-сараптамалық практикада және сот лингвистикасы саласындағы ғылыми зерттеулерде қолданылуы мүмкін.

Мақала денсаулық сақтау саласындағы жаһандық және аймақтық стандарттарды қалыптастыру жағдайында медициналық сақтандыруды халықаралық құқықтық реттеуге және пациенттердің құқықтарын қорғауға арналған. Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакт және дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Конституциясын қоса алғанда, медициналық көмек пен әлеуметтік қорғау құқығын бекітетін әмбебап халықаралық актілер қарастырылады. Өңірлік деңгейде Еуропалық Одақ, Еуропа Кеңесі және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Еуропалық құжаттары талданады, онда медициналық қызметтерге тең қолжетімділік пен пациенттердің құқықтарын тиімді қорғау қажеттігі атап өтіледі. Жұмыста Қазақстан, Германия және АҚШ мысалында медициналық сақтандыру мен пациенттердің мүдделерін қорғауды құқықтық қамтамасыз етудің ұлттық үлгілері салыстырылады. Автор міндетті және ерікті сақтандыру жүйелерінің айырмашылығын, денсаулық сақтауды қаржыландыруға мемлекеттің қатысу дәрежесін, пациенттердің құқықтарын сақтау кепілдіктерін, сондай-ақ оларды бұзғаны үшін заңды жауапкершілік тетіктерін талдайды. Халықаралық және өңірлік стандарттар денсаулық сақтау және пациенттердің құқықтарын қорғау саласындағы тәсілдерді біріздендіру үшін негіз жасайтыны, бірақ олардың іс жүзінде жүзеге асырылуы көбінесе әлеуметтік-экономикалық жағдайларға, ұлттық заңнаманың даму деңгейіне және мемлекеттердің халықаралық ынтымақтастыққа дайындығына байланысты екені атап өтілген. Пациенттердің құқықтарын қорғаудың кешенді сипатын қамтамасыз ететін және медициналық сақтандыру жүйесін нығайтуға мүмкіндік беретін халықаралық нормалар мен ұсыныстарды ескере отырып, ұлттық заңнамалық базаны жетілдірудің маңыздылығы туралы қорытынды жасалды.

Бұл зерттеу цифрлық активтерді халықаралық реттеу жүйесінің даму үрдісін және жаһандық стандарттарды үйлестіру процесін қарастырады. Зерттеудің негізгі мақсаты – FATF, ХВҚ (IMF), Базель комитеті (BCBS), IOSCO және ЭЫДҰ (OECD) сияқты жетекші халықаралық ұйымдар әзірлеген саясат пен құқықтық негіздерді талдап, олардың Қазақстан Республикасындағы іске асырылу деңгейін бағалау. Зерттеу барысында салыстырмалы-құқықтық талдау, синтез және нормативтік тәсіл әдістері қолданылды. Мақалада FATF ұйымының ақшаны жылыстатуға және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимылға (AML/ CFT) бағытталған шаралары, ХВҚ-ның қаржылық тұрақтылық пен құқықтық айқындықты қамтамасыз етуге назар аударуы, BCBS-тің банктерге арналған пруденциялық стандарттарды әзірлеуі, IOSCO-ның инвесторларды қорғау және нарықтың тұтастығын қамтамасыз етуге бағытталған ұсынымдары, ал ЭЫДҰның салық салу және ақпарат алмасу мәселелеріне мән беруі көрсетілген. Авторлар салыстырмалы кестелер негізінде Қазақстанның осы халықаралық стандарттарды, әсіресе АХҚО аясында, қалай енгізіп жатқанын көрсетеді. Зерттеудің ғылыми және практикалық маңызы – халықаралық тәсілдерді жүйелеу және олардың Қазақстандағы цифрлық активтерді реттеу жүйесіне ықпалын анықтау. Бұл жұмыс жаһандық және ұлттық нормаларды жақындастыруға үлес қосып, реттеу мен инвесторларды қорғауды жетілдіруге бағытталған ұсыныстар ұсынады.

Тауар белгілерін заңсыз пайдалануды халықаралық құқықтық реттеу зияткерлік меншік құқығын қорғауда шешуші рөл атқарады. Ұлттық заңнамадағы айырмашылықтар және халықаралық ынтымақтастықтың жеткіліксіздігі сияқты проблемаларға қарамастан, оларды шешудің нақты жолдары бар. Заңнамаларды үйлестіру, ынтымақтастықты күшейту және заманауи технологияларды қолдану контрафакцияға қарсы күрестің тиімділігін едәуір арттырып, құқық иелерінің мүдделерін қорғауға және жаһандық нарықта әділ бәсекелестікті қамтамасыз етуге ықпал етуі мүмкін. Бұл мақалада авторлар тауар белгілерін заңсыз пайдаланумен күресуге бағытталған негізгі халықаралық құқықтық тетіктерді зерттейді. Олар сондай-ақ негізгі мәселелерді талдайды және оларды шешу жолдарын ұсынады. ТМД елдерінде де, континенттік құқық жүйесі бар кейбір елдерде де (Литва, Испания, Италия) тауар белгілерін заңсыз пайдаланғаны үшін қылмыстық жауапкершілікке ерекше назар аударылады. Авторлар Қазақстан Республикасында зияткерлік меншікті қорғау халықаралық стандарттарға сәйкес келетін заманауи заңнамалық базаға негізделеді деген қорытындыға келді. Алайда құқық қолданудың тиімділігін арттыру үшін құқықтық қатынастарға қатысушылардың хабардарлығын жақсартуға, қылмыстық және әкімшілік заңнаманың санкцияларын қатаңдатуға, сондай-ақ халықаралық ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған қосымша шаралар қабылдау қажет.

Мақалада сотталғандардың пенитенциарлық мекемелерді тексеруді жүзеге асыратын тұлғалармен, адвокаттармен және дін қызметкерлерімен кездесу (әңгімелесу) барысында олардың қарым-қатынасының құпиялылығын қамтамасыз ету мәселелеріне қатысты БҰҰ-ның Сотталғандарға қарау жөніндегі Минималды стандартты ережелерінің (Нельсон Мандела ережелері) ұсынымдық нормалары қарастырылады. Аталған нормалардың Ресей Федерациясы мен Қазақстан Республикасының қылмыстық-атқару заңнамасында іске асырылуы талданады, сондай-ақ заңнамаға өзгерістер енгізу жөнінде ұсыныстар беріледі. Зерттеудің мақсаты – көрсетілген нормалардың Ресей Федерациясы мен Қазақстан Республикасының қылмыстық-атқару заңнамасына енгізілу ерекшеліктерін зерделеу және оларды жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу. Жұмыстың негізгі идеясы – халықаралық стандарттарды ескеру арқылы сотталғандардың құқықтық кепілдіктерін нығайту. Зерттеудің ғылыми және практикалық маңыздылығы – құпия кездесулерді құқықтық реттеудің салыстырмалы талдауын жүргізу, ұлттық заңнамадағы олқылықтарды және қайшылықтарды анықтау, оларды жою жолдарын негіздеу арқылы айқындалады. Зерттеу әдістемесі салыстырмалы-құқықтық, жүйелік және талдамалық тәсілдерге негізделген. Негізгі қорытындылар Ресейде құпиялылықты қамтамасыз ету анағұрлым егжей-тегжейлі реттелгенін, ал Қазақстанда құпиялық мазмұны әрдайым нақты ашылмайтынын көрсетеді. Автор құпиялылық сақталған жағдайда кездесулерге визуалды бақылауды енгізуді қоса алғанда, кепілдіктерді бірыңғайландырудың маңыздылығын атап өтеді. Зерттеудің құндылығы – халықаралық стандарттардың ұлттық жүйелерде іске асырылу тетіктерін бағалауда.

Бұл мақалада Қазақстандағы жасанды интеллектті (ЖИ) құқықтық реттеу мәселелері халықаралық тәжірибе аясында қарастырылады. Цифрлық технологиялардың қоғамдық өмірдің әртүрлі салаларында белсенді енгізілуіне қарамастан, ЖИ қолдануды реттейтін жүйелі заңнаманың болмауы атап көрсетіледі. Құқық жүйесіндегі негізгі мәселелер, оның ішінде ұғымдық аппараттың, этикалық стандарттардың, жауапкершілік механизмдерінің және ұлттық техникалық регламенттердің жоқтығы талданады. Ерекше назар Еуропалық Одақ, АҚШ және Қытайдың ЖИ-ды реттеу тәсілдеріне аударылады, оның ішінде тәуекелдерді классификациялау, алгоритмдердің айқындығы, жеке деректер мен адам құқықтарын қорғау мәселелері қарастырылады. Сонымен қатар, кемсітушілік, жеке өмірге қауіптер, деанонимизация, қоғамдық пікірді манипуляциялау және цифрлық теңсіздік сияқты қиындықтар бөлек қарастырылады. Қорытынды бөлімде Қазақстанда ЖИ саласындағы ұлттық заңнаманы әзірлеу, этикалық стандарттарды құру, тәуелсіз сараптамалар институтын енгізу және құқық пен технологияның тоғысындағы жаңа буын мамандарын дайындау қажеттілігі бойынша ұсыныстар беріледі. Бұл жұмыс Қазақстанның цифрлық трансформация және жасанды интеллект саласындағы құқықтық саясатты қалыптастыруға негіз бола алады.