Мақалада Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының электрондық құжат айналымын жаппай цифрландыру жағдайында ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің өзекті ұйымдық-құқықтық және қылмыстық-құқықтық проблемалары зерттеледі. Цифрлық институттардың қарқынды дамуы және электрондық цифрлық қолтаңбаны (ЭЦҚ) кеңінен енгізу әлеуметтік инженерия, генеративті жасанды интеллект әдістерін және тұлғаның цифрлық бірегейлігін қолдан жасауды пайдаланатын жоғары технологиялық қылмыстардың ауқымды өсуімен қатар жүруде. Авторлар қаржылық және азаматтық айналымдағы заманауи киберқауіптерге егжей-тегжейлі жіктеу жүргізді, сондай-ақ цифрлық аутентификация құралдарына қол сұғушылықтарды саралау кезінде екі елдің қолданыстағы материалдық және процестік заңнамасының олқылықтарына талдау жасады. Жұмыстың әдіснамалық негізін жүйелі талдау әдістері, формальды-құқықтық тәсіл және салыстырмалы құқықтану құрады. Зерттеудің ғылыми жаңалығы цифрлық бірегейлік пен электрондық қолтаңбаларды қылмыстық-құқықтық қорғаудың дербес объектілері ретінде тану қажеттілігін кешенді негіздеуде жатыр. Зерттеу нәтижелері бойынша төрт өзара байланысты деңгейге: әлеуметтік-профилактикалық, әкімшілік-бақылау, материалдық-техникалық және қылмыстық-құқықтық деңгейлерге бөлінген ведомствоаралық шаралардың қолданбалы кешені әзірленді және ұсынылды. Соның ішінде, ЭЦҚ белсенділігі туралы мемлекеттік SMS-хабарлама жүйесін енгізу, прокуратура органдарына дербес деректер операторларына кенеттен ИТ-аудит жүргізу өкілеттіктерін беру, киберполиция бөлімшелерін Big Data зертханаларымен материалдық-техникалық жаңғырту, сондай-ақ баламасыз бас бостандығынан айыру жазасын белгілей отырып, Deepfake технологияларын рұқсатсыз пайдалануды және ЭЦҚ-ны заңсыз иеленуді криминализациялау негізделген.

Мақалада Қазақстан Республикасында электрондық құжаттарда электрондық цифрлық қолтаңбаны және басқа да өз қолының аналогтарын қолдануды құқықтық қамтамасыз ету мәселелері қаралады. Электрондық (цифрлық) қолтаңба азаматтық айналымға қатысушылардың цифрлық ортадағы ерік білдіруін іске асырудың ажырамас элементі болып табылады. Өз қолын қоюдың аналогы ретінде оны қолданудың заңнамада, өзге де нормативтік құқықтық актілерде немесе тараптардың келісімінде көзделген жағдайда оны қалыптастырудың нақты технологиясына байланыстырылмаған электрондық (цифрлық) қолтаңба пайдаланылуы мүмкін. Электромагниттік резонанс технологиясына негізделген өз қолымен қол қоюдың жаңа аналогын қолдануды қарау ерекше назар аударуға лайықты. Өз қолының аналогтары мен тиісті қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеу Қазақстан Республикасының заңнамасында толық көлемде көрсетілмегені анықталды. Бұл, атап айтқанда, «электрондық қолтаңба», «цифрлық қолтаңба» және «электрондық цифрлық қолтаңба» ұғымдарын нақты ажыратудың жоқтығынан көрінеді. Электрондық құжат айналымын қолдану саласындағы қолданыстағы заңнаманы талдау электрондық (цифрлық) қолтаңбаның құқықтық реттеуді одан әрі жетілдіру қажеттігі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

Зерттеу Қазақстан Республикасындағы еңбек заңнамасын жаңғырту үдерісін әлеуметтік әріптестік қағидаттары мен еңбек қатынастары субъектілерінің құқықтық теңгерімін қамтамасыз ету тұрғысынан қарастыруға бағытталған. Жұмыстың мақсаты – еңбек құқығын реформалау барысында әлеуметтік әріптестік тетіктерінің тиімділігін бағалау, еңбек қатынастарын құқықтық реттеудегі өзекті мәселелерді айқындау және оларды жетілдіруге арналған ғылыми негізделген ұсыныстар әзірлеу. Зерттеудің әдіснамалық негізін салыстырмалы-құқықтық, жүйелік, формальды-заңдық және талдамалық әдістер құрайды. Зерттеу нәтижесінде Қазақстандағы әлеуметтік әріптестік институтының құқықтық әлеуетін күшейту қажеттілігі дәлелденіп, жұмыскер мен жұмыс берушінің құқықтары мен міндеттерінің теңгеріміне кедергі келтіретін құқықтық олқылықтар анықталды. Сонымен қатар ұжымдық келіссөздерді дамыту, еңбек дауларын шешудің құқықтық кепілдіктерін жетілдіру және халықаралық тәжірибеге сәйкес ұлттық еңбек заңнамасын жаңарту бағыттары ұсынылды. Зерттеудің ғылыми құндылығы еңбек құқығын реформалаудың теориялық негіздерін толықтыруымен және әлеуметтік әділеттілік қағидаттарын іске асыруға бағытталған құқықтық тетіктерді жетілдіруімен айқындалады. Алынған нәтижелер заң шығару қызметінде, құқық қолдану тәжірибесінде және еңбек құқығы саласындағы ғылыми зерттеулерде пайдалануға мүмкіндік береді.

Мақалада 2026 жылғы конституциялық реформа нәтижесінде қалыптасқан Қазақстан Республикасы Құрылтайы депутаттарын сайлаудың құқықтық негіздері талданады. Зерттеудің мақсаты – Конституция, Құрылтай және оның депутаттарының мәртебесі туралы конституциялық заң мен сайлау заңнамасының өзара байланысын айқындау, сондай-ақ пропорционалды сайлау моделінің саяси өкілдік пен депутаттық есептілікке ықпалын бағалау. Зерттеу барысында формальды-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық және институционалдық әдістер қолданылды. Құрылтайдың 145 депутаты біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша партиялық тізімдер негізінде сайланатыны және қолданыстағы модельді бірмандатты құрамдаспен толықтыру Конституцияға өзгерістер енгізуді қажет ететіні негізделді. Құқықтық реттеудің негізгі мәселелері ретінде партиялық тізімдерді қалыптастыру рәсімдерінің жеткіліксіз ашықтығы, сайлаушылардың нақты кандидаттарды таңдауға ықпалының шектеулілігі және депутаттардың өңірлермен тұрақты байланысының әлсіз регламенттелуі анықталды. Партияішілік іріктеу рәсімдерін жария ету, тізімдердің өңірлік теңгерімін қамтамасыз ету, депутаттардың жыл сайынғы есептілігін және цифрлық кері байланыс тетіктерін құқықтық тұрғыдан бекіту ұсынылады. Бірмандатты компонентті енгізу тең сайлау округтері, тәуелсіз делимитация, қаржыландырудың ашықтығы және тиімді сот бақылауы қамтамасыз етілген жағдайда жүзеге асырылатын ұзақ мерзімді конституциялық реформа ретінде қарастырылады.

Мақалада Қазақстан Республикасындағы Алатау қаласының арнаулы құқықтық режимі инвестициялық саясаттың кезекті құралы ретінде ғана емес, унитарлық мемлекет ішінде аумақтық шектелген құқықтық эксперимент енгізудің жаңа үлгісі ретінде талданады. Зерттеудің өзегінде үш мәселе жатыр: жеке инвестицияларды тарту үшін ерекше институционалдық орта құру, салықтық және бюджеттік дербестіктің функционалдық элементтерін белгілеу және осы ерекшеліктерді құқықтық кеңістіктің конституциялық бірлігімен үйлестіру. Автор Алатау режимін арнайы экономикалық аймақтардың қарапайым жалғасы ретінде түсіндіру жеткіліксіз екенін негіздейді: конституциялық заң қала басқаруына, әкімшілік актілерге, салықтық преференцияларға, инвестициялық дауларға, келісімшарттық модельдерге және эксперименттік құқықтық режимдерге қатысты әлдеқайда кең құқықтық дифференциация жасайды. Сонымен бірге мұндай дифференциация абсолютті емес. Конституциялық заңның өзі азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына, дербес деректерге, қылмыстық және өзге де қорғалатын салаларға арнаулы режимнің таралмайтынын бекітеді. Жұмыста арнаулы режимнің артықшылықтары мен тәуекелдері қатар қарастырылады: инвестициялық болжамдылық, әкімшілік икемділік және инфрақұрылымдық серпін бір жағында; құқықтық асимметрия, салықтық арбитраж, жергілікті мүдделердің әлсіреуі және нормативтік параллелизм қаупі екінші жағында. Қорытындыда Алатау моделі сәтті болуы үшін арнаулы құқықтық режимнің ашық тізілімі, салықтық преференциялардың фискалдық әсерін бағалау, эксперименттік актілерге мерзімді құқықтық аудит, инвестор кепілдіктері мен қоғамдық бақылаудың теңгерімі қажет екені ұсынылады.

Мәдени код қоғамның тарихи жадын, тілін, құндылықтарын, рәміздерін, дәстүрлері мен әлеуметтік тәжірибелерін біріктіретін динамикалық мағыналар жүйесі болып табылады. Алайда құқықтық ғылымда оны қалыптастырудың тетіктері көбіне мәдени мұраны қорғау жөніндегі жекелеген нормалармен теңестіріледі, ал құқықтардың, рәсімдердің және цифрлық кепілдіктердің өзара байланысы жеткілікті ашылмайды. Зерттеудің мақсаты – халықаралық стандарттар мен Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасын талдау негізінде мәдени кодты қалыптастырудың кешенді құқықтық моделін әзірлеу. Жұмыста формальдызаңдық, жүйелік-құрылымдық, салыстырмалы-құқықтық, герменевтикалық және тәуекелге бағдарланған әдістер қолданылды. Мәдени код құқықпен тікелей «жасалатын» тұрақты мазмұн емес, қауымдастықтардың қатысуымен сақталатын, түсіндірілетін және ұрпақтан ұрпаққа берілетін мәдени мағыналар жүйесі ретінде негізделді. Құқықтық механизмдердің бес деңгейі айқындалды: конституциялық-құндылықтық; институционалдық-саяси; мұраны анықтау, қорғау және беру; қатысу мен мәдени құқықтарға кепілдік беру; цифрлық және зияткерлік-құқықтық реттеу. Қазақстандық модельдің күшті жақтарымен қатар, нормалардың салалық бытыраңқылығы, материалдық мұраны реттеудің басымдығы, тасымалдаушы қауымдастықтардың рәсімдік құқықтарының жеткіліксіз нақтылануы және мәдени деректерді цифрландырудың арнайы кепілдіктерінің әлсіздігі анықталды. Зерттеудің ғылыми құндылығы – мәдени кодты қорғау объектісі ретінде емес, құқықтық рәсімдер арқылы үздіксіз қайта өндірілетін қатынастар жүйесі ретінде түсіндіруінде.

Мақала есту және сөйлеу қабілеті бұзылған тұлғалардың ымдау тілі арқылы азаматтық сот ісін жүргізуге қатысу мәселелеріне арналған. Азаматтық істерді қарау барысында олардың түсініктемелер беру, өтініш хаттар мәлімдеу, дәлелдемелер ұсыну және сот жарыссөздеріне қатысу құқықтарын қоса алғанда, процестік құқықтарын жүзеге асыру ерекшеліктері қарастырылады. Процеске қатысушылардың теңдігін және ауызша коммуникацияда қиындық көретін тұлғалар үшін сот төрелігінің іс жүзіндегі қолжетімділігін қамтамасыз етуге ерекше назар аударылады. Сондай-ақ мұндай тұлғалардың сот талқылауына толыққанды қатысуын қамтамасыз етудегі сурдоаудармашының рөлі және сотта сурдоаударманы қолдануға байланысты практикалық мәселелер талданады. Салыстырмалы-құқықтық талдау шеңберінде Қазақстанда, Өзбекстанда, Қырғызстанда, Беларусьте және Әзербайжанда есту және сөйлеу қабілеті бұзылған тұлғалардың азаматтық сот ісін жүргізуге қатысуын қамтамасыз ету тәсілдері қарастырылады. Аталған мемлекеттердің заңнамасын салыстыру ымдау тілі мен сурдоаударманы пайдалануды реттеудегі, сондай-ақ есту және сөйлеу қабілеті бұзылған тұлғалардың процестік кепілдіктерін қамтамасыз етудегі ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтады. Олардың процестік құқықтарын іске асыруына және сот процесіне толыққанды қатысуына қосымша кедергілер туғызатын білікті сурдоаудармашылардың жетіспеушілігі мәселесі жеке қарастырылады. Азаматтық сот ісін жүргізуде ымдау тілін пайдаланудың құқықтық және ұйымдастырушылық тетіктерін жетілдіру, білікті сурдоаударма қызметтерінің қолжетімділігін арттыру және аталған тұлғалардың процестік кепілдіктерін кеңейту қажеттігі негізделеді. Жасалған қорытындылар мен ұсыныстар есту және сөйлеу қабілеті бұзылған тұлғалардың заң мен сот алдындағы тек формалды емес, нақты теңдігін қамтамасыз етуге және сот төрелігінің қолжетімділігін арттыруға бағытталған.

Бұл мaқaлaдa aзaмaттық пpoцесте aдaм құқықтapын қopғaу мен цифpлық технoлoгиялapдың өзapa бaйлaнысы қapaстыpылaды. Зеpттеу мaқсaты – Қaзaқстaн Pеспубликaсының aзaмaттық сoт жүйесінде цифpлaндыpудың aдaм құқықтapын қopғaуғa ықпaлын тaлдaу және oның тиімділігін бaғaлaу. Зеpттеу бapысындa сaлыстыpмaлы-құқықтық және жүйелі тaлдaу, құқықтық мoдельдеу мен индуктивті-дедуктивті әдістеp қoлдaнылды. Негізгі нaзap e-sud, e-gov және электpoнды сoт кaбинету сияқты цифpлық плaтфopмaлapдың сoт төpелігін жетілдіpудегі pөліне aудapылды. Зеpттеу нәтижелеpі көpсеткендей, цифpлaндыpу сoт әділдігінің aшықтығы мен қoлжетімділігін apттыpып, пpoцестік теңдікті қaмтaмaсыз етеді. Сoнымен қaтap, деpектеp қaуіпсіздігі, aлгopитмдік бейтapaптық және цифpлық теңсіздік мәселелеpі өзекті бoлып қaлудa. Зеpттеу ғылыми тұpғыдa цифpлық әділет жүйесінің құқықтық мәдениетке әсеpін aйқындaп, пpaктикaлық тұpғыдa құқықтық сaясaтты жетілдіpудің жaңa бaғыттapын ұсынaды. Жұмыстың ғылыми құндылығы – aзaмaттық пpoцестегі цифpлық технoлoгиялapды aдaм құқықтapын қopғaудың тұpaқты тетігі pетінде қapaстыpуындa, aл пpaктикaлық мaңызы – сoт жүйесін тиімді бaсқapу мен құқықтық теңдікті қaмтaмaсыз етуге apнaлғaн нaқты ұсыныстapындa.

Мақала Еуропа Кеңесінің адам ағзалары саудасына қарсы конвенциясын Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасына имплементациялау мәселесіне арналған. Өзектілігі Конвенцияны алдағы ратификациялаумен және ұлттық қылмыстық заңды оның талаптарына сәйкестендіру қажеттілігімен айқындалады. Жұмыстың мақсаты Қылмыстық кодекстің 116-бабының қолданыстағы редакциясындағы олқылықтарды анықтау және конвенциялық міндеттемелерді нақты қылмыстық іс материалдарымен салыстыру негізінде оларды жою жолдарын әзірлеу болып табылады. Әдіснамалық негізді формалды-құқықтық, салыстырмалықұқықтық, жүйелік және криминологиялық әдістер, сот практикасын талдау және құқықтық модельдеу құрады. Ұлттық норма негізінен алу актісі мен заңсыз мәмілелерді қылмыстық жазаланатын деп танитыны, ал конвенциялық стандарт ағзалардың заңсыз айналымындағы тартуды, ұсынуды, делдалдықты, тасымалдауды, сақтауды және қаржыландыруды қылмыстандыруды талап ететіні анықталды. Сот практикасының материалдары мұқтаждық пен алдаудың ықпалымен әрекет еткен донорлардың ұйымдастырушылармен тең дәрежеде сотталатынын көрсетті. 116-баптың жаңа редакциясы, тарту, делдалдық және құжаттарды қолдан жасау бойынша дербес құрамдар, донор-жәбірленуші иммунитеті туралы ескертпе, сондай-ақ заңды тұлғалардың әкімшілік жауаптылығы ұсынылды. Тұжырымдар заң шығару және құқық қолдану қызметінде қолданылуы мүмкін.

Қазіргі заманда жасанды интеллект мемлекеттің барлық қоғамдық саласына әсіресе мемлекеттік басқару жүйесіне, қаржы-экономикалық, ауылшаруашылық, білім беру, денсаулық сақтау салаларына еніп, тиімділігін көрсетуде. Сонымен қатар жасанды интеллектіні қылмыстық мақсатта пайдаланып қоғамға қауіпқатер төндіріп, құқықбұзушылықтар орын алуда. Ғылыми мақаланың мақсаты жасанды интеллект көмегімен жасалатын қылмыстардың алдын алу үшін ғылыми негізделген зерттеу жұмыстарын жүргізу, жасанды интеллект көмегімен жасалатын қылмыстардың алдын алу шараларын заң ғылымы тұрғысынан кешенді түрде зерттеу болып табылады. Жасанды интеллект көмегімен жасалатын қылмыстардың басым бағыттарын анықтап, жасанды интеллект көмегімен жасалатын қылмыстардың алдын алу шараларын жетілдіру көзделеді. Жасанды интеллект көмегімен жасалатын қылмыстардың алдын алу мақсатында Қазақстан Республикасы қылмыстық құқықтық заңнамасына ұсыныстар енгізіледі. XXI ғасырдың бас кезеңінен бастап қарқынды түрде дамып интернет, әлеуметтік желілер мен цифрлы жүйе қоғамның барлық саласына еніп бір жағынан оң ықпал еткенімен, екіншіжағынанжасандыинтеллект технологияларын заңсыз, құқыққа қайшыпайдалану әрекеттері нәтижесінде қоғамға қауіпті қылмыстардың жаңа түрлері көрініс табуда. Осы жағдайда жасанды интеллект көмегімен жасалатын қылмыстардың алдын алу шараларын зерттеу теориялық және тәжірибелік тұрғыдан маңызды. Сонымен бірге жасанды интеллект технологияларын қолдануда халықаралық ынтымақтастық шараларын жүзеге асырып ақпараттық технология саласында отандық мамандарды даярлау маңызды. Жасанды интеллект көмегімен жасалатын қылмыстардың алдын алуда заңнаманы жетілдіру, құқықтық жауапкершілікті айқындау және цифрлы құқық саласының мамандарын әзірлеу көзделеді. Жасанды интеллект көмегімен жасалатын қылмыстар, Deepfake (жалған бейне/аудио), киберқылмыстар, кибершабуылдар мен тағы басқада заңсыз іс-әрекеттердің қылмыстық-құқықтық сипатын анықтап талданады.

Мақалада Қазақстан Республикасының құқығында цифрлық активтер қылмыс заты ретінде көрінетін не мүліктіңқылмыстықшығу тегінжасыру құралыретіндепайдаланылатыніс-әрекеттерді қылмыстық-құқықтық саралау мәселелері зерттеледі. Негізгі мәселе зат нысанында өмір сүрмейтін, бірақ мүліктік құндылыққа ие және қылмыстық схемаларға қатыса алатын объектіге қатысты ұрлық, алаяқтықжәне заңдастырудың дәстүрлі конструкцияларының қалай қолданылатынында болып табылады. Қылмыстық құқық үшін цифрлық актив ең алдымен таза ақпарат ретінде емес, мүліктік құндылық ретінде қарастырылуы тиіс екені негізделді. Ұрлық кезінде шешуші мәнжәбірленушінің активке бақылауынжоғалтуына, алаяқтық кезінде – алдау немесе сенімді теріс пайдалану салдарынан туындаған ерік ақауына, ал заңдастыру кезінде – қылмыстық активтің шығу тегі мен қозғалысына құқыққа сай сипат беруге бағытталған қаржылық операциялардың болуына тиесілі екені көрсетілді. Қазақстанның қолданыстағы қылмыстық заңнамасында цифрлық активтерге қол сұғушылықтың негізгі нысандарын қамтуға қабілетті базалық нормалар қазірдің өзінде бар деген қорытынды жасалады, алайда құқық қолдану қызметі неғұрлым дәл саралау өлшемдеріне, цифрлық іздерге бірыңғай тәсілге және дәлелдеудің арнайы әдістемесіне мұқтаж. Тәжірибе үшін ең үлкен қиындықтар қылмыс затын айқындаумен, жасырын алып қоюды алдау арқылы иеленуден ажыратумен, ұрлықтың аяқталу сәтін белгілеумен, сондай-ақ цифрлық активтің құнын, бақылауын және шығу тегін дәлелдеумен байланысты екені анықталды. Цифрлық активтермен байланысты қылмыстарды саралаудың тәжірибеге бағдарланған моделі ұсынылды.

Мақалада кәмелетке толмағандарға әлеуметтік желі, әлеуметтік желілердің криминогендік ықпалы, факторлары мен жағдайлары қарастырылған. Кәмелетке толмағандарға әлеуметтік желінің кері әсері, олардың интернетке тәуелділігі, ересектер тарапынан бақылаудың болмауы, пайдалы іспен айналыспауы – бәрі-бәрі кәмелетке толмағандарға «қауіп» төндіруде. Ол қауіп – олардың құқықтық санасына, қауіпсіздігіне төнген қауіп. Сондықтан, кәмелетке толмағандардың әлеуметтік желіге тәуелділігін азайту маңызды болып саналады. Өзімізге белгілі, интернетке тәуелділік кей кездері зардапқа әкеп соғып жатады. Ол – қорқытуға қатысу, киберқылмыс, психикалық денсаулыққа деструктивті әсер ету, манипуляциялау әрекеттері және өзін-өзі өлтіруге итермелеу. 2023 жылы Қазақстандағы мектеп оқушыларының 15 пайызы онлайн қорқытумен бетпе-бет келген, бұл психологтардың пікірінше, психикалық денсаулық проблемаларын күшейтеді. Интернетке тәуелділік – бұл интернетте уақыт өткізуге деген құштарлық, бұл адамның өмірін бақылауды жоғалтуға ықпал етеді. 2019 ж. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ойынға тәуелділікті аурулардың халықаралық классификациясына ойындардың пайдасына нақты істерден басымдылығын жоғалтуымен сипатталатын психикалық бұзылыс ретінде енгізді. Қазақстанда Қоғамдық денсаулық сақтау ұлттық орталығының 2023 ж. арналған зерттеуіне сәйкес, жасөспірімдердің шамамен сегіз пайызында интернетке, 10 пайызында компьютерлік ойындарға тәуелділік белгілері байқалады. Симптомдары мыналарды қамтиды: желіде өткізілетін уақытты қысқарта алмау, гаджеттерге қол жетімділік болмаған кезде ашуланшақтық, оқуға және отбасымен қарым-қатынасқа немқұрайлылық. Әлеуметтік желілердің мазмұнын құқықтық реттеуге бағытталған шаралардың уақытылы, бірақ жеткіліксіз екені белгілі. Мақалада бұл проблема да көтерілген, күресудің ықтимал жолдары ұсынылған.

Бұл зерттеу Қазақстандағы қылмыстық істерді тергеуде цифрлық криминалистиканың рөлін қарастырады. Негізгі назар бейнебақылау жазбалары, мобильді деректер мен әлеуметтік желілер мазмұны сияқты цифрлық дәлелдемелердің жиналуына, талдануына және қолданылуына аударылады. Саясаттық құжаттар, істер мысалдары және құқықтық негіздерге сүйене отырып, зерттеу қадағалау технологияларының, жасанды интеллект пен үлкен деректердің қылмыстың алдын алуда да, сонымен қатар мемлекеттік бақылауда да кеңінен қолданылуын көрсетеді. Цифрлық криминалистика киберқылмыс пен алаяқтықпен күресу мүмкіндіктерін арттырғанымен, оны саяси көзқарастарды бақылауда пайдалану азаматтық бостандықтарға қатысты алаңдаушылық туғызады. Сондай-ақ зерттеу сотта цифрлық дәлелдемелердің сенімділігі мен қабылдануына әсер ететін негізгі құқықтық, техникалық және институционалдық мәселелерді айқындайды. Олардың қатарында заңнаманың бұлыңғырлығы, рәсімдердің бірізді болмауы және реттеушілік бақылаудың жеткіліксіздігі бар. Бұл мақала өтпелі құқықтық жүйелердегі цифрлық криминалистикаға қатысты пікірталастарға әрі практикалық, әрі теориялық үлес қосады. Дәлелдемелік стандарттарды жетілдіру, құқықтық реформалар жүргізу және институционалдық әлеуетті арттыру бойынша ұсыныстар берілген. Сонымен бірге цифрлық криминалистикалық тәжірибелердің ашықтығын және этикалық бақылауды күшейту қажеттілігі атап өтіледі.

Бұл мақала сотқа дейінгі іс жүргізудің процессуалдық құжаттарын, сот актілерін, сондай-ақ азаматтар мен процеске қатысушылардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мақсатында құқықтың әртүрлі салаларында жасалатын өзге де құжаттарды зерттеуге арналған. Зерттеудің мақсаты аталған құжаттарды талдау және жүйелеу арқылы жасанды интеллект құралдарын процессуалдық құжаттар конструкторының модельдерін әзірлеуге бейімдеу мүмкіндіктерін айқындау болып табылады. Жұмыстың негізгі идеясы заң қызметіне жасанды интеллектіні тиімді енгізу үшін процессуалдық құжаттардың құрылымын, мазмұнын және мақсатын алдын ала ғылыми тұрғыдан талдау қажеттігімен байланысты. Зерттеудің ғылыми және практикалық маңызы оның нәтижелерін құқық қорғау және арнаулы органдардың, соттың, адвокатураның қызметінде, сондай-ақ тегін заң көмегін дамыту және азаматтардың сот төрелігіне қол жеткізуін қамтамасыз ету барысында қолдану мүмкіндігімен айқындалады. Зерттеудің әдіснамалық негізін формальды-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық әдістер, талдау, жүйелеу және құқықтық модельдеу әдістері құрады. Мақалада айыптау актісі, сот қаулылары, қорғау актісі, адвокаттық сұрау салулар, сауалнама / сұрау актілері және өзге де құжаттар қарастырылған. Зерттеу нәтижесінде оларды кейіннен интеллектуалдық модельдерді оқыту үшін біріздендіру және құрылымдау қажеттігі туралы қорытынды жасалды. Зерттеудің құндылығы заң көмегінің сапасын, қолжетімділігін және жеделдігін арттыруға қабілетті процессуалдық құжаттардың цифрлық конструкторларын әзірлеудің ғылыми негізін қалыптастырумен айқындалады.конструкторларын әзірлеудің ғылыми негізін қалыптастырумен ай қындалады.

Рақымшылық – мемлекеттің қылмысты қудалау және жаза қолдану құқығынан толық немесе ішінара бас тартуын білдіретін құқықтық институт. Ол қылмыстық құқық пен қылмыстық іс жүргізу құқығы салаларында маңызды құқықтық салдарлар туындатады. Бұл зерттеуде алдымен рақымшылық ұғымы мен оның түрлері қарастырылып, кейін жалпы рақымшылықтың қылмыстық құқық пен қылмыстық іс жүргізу құқығы аясындағы құқықтық әсерлері талданады. Қазақстан мен Түркия мемлекетінің заңнамаларына талдау жүргізіліп, жалпы рақымшылықтың тергеліп жатқан және сотта қаралып жатқан істерге қолданылуының іс жүргізушілік салдарларына ерекше назар аударылады. Осы тұрғыда тергеу сатысында қылмыстық қудалауды бастамау туралы шешім қабылдау, сот талқылауы кезеңінде істі тоқтату, сондай-ақ белгілі бір жағдайларда бірден ақтау үкімін шығару мүмкіндігі мәселелері қарастырылады. Қазақстан мен Түркияның қылмыстық іс жүргізу заңнамасында қылмыстық сот ісін жүргізудің барлық кезеңдерінде рақымшылық жасауға қатысты адамның ұстанымын міндетті түрде анықтауды бекіту қажет, өйткені рақымшылыққа байланысты қылмыстық қудалауды тоқтату адамды істі мәні бойынша қарауға және өзінің кінәсіздігін анықтауға автоматты түрде жол бермеуге тиіс.

Жұмыста Қазақстандағы есірткі құралдарының заңсыз айналымына байланысты қылмыстарға құқықтық және криминологиялық талдау жүргізілді. Статистикалық деректер, нормативтік құқықтық актілер және ғылыми зерттеулер негізінде осы санаттағы қылмыстардың дамуының негізгі тенденциялары қарастырылды. Құқық бұзушылықтардың елеулі бөлігін есірткі құралдарын өткізумен байланысты емес әрекеттер құрайтыны анықталды. Сонымен қатар ұйымдасқан топтардың және тыйым салынған заттарды таратудың цифрлық арналарының рөлі күшейіп келе жатқаны байқалады. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 296 және 297-баптарында көзделген қылмыс құрамдарын ажыратуға, сондай-ақ өткізу мақсатын дәлелдеуге және цифрлық дәлелдемелерді бағалауға қатысты мәселелерге ерекше назар аударылды. Бақыланатын заттардың тізбесін және оларды айқындаудың сандық өлшемшарттарын қамтитын заңға тәуелді нормативтік реттеудің ықпалы талданды. Заңнаманы біркелкі қолдануды қамтамасыз етуде сот түсіндірмелерінің маңызы көрсетілді. Есірткі қылмыстылығына қарсы іс-қимылдың тиімділігін арттыру қылмыстық-құқықтық шараларды профилактикалық және оңалту қызметімен ұштастыруды, сондай-ақ қоғамдық қатынастарды цифрландыруға байланысты жаңа сын-қатерлерді ескеруді талап ететіні атап өтілді.

Мақала Қазақстан Республикасында дипфейктердің ар-намысқа, қадір-қасиетке, жеке өмірге, бейнеге құқыққа, іскерлік беделге және қоғамдық қауіпсіздікке төндіретін құқықтық тәуекелдерін зерттейді. Проблема жеке бір технологиялық ақау ретінде емес, синтетикалық аудио-, фото- және бейнемазмұн арқылы тұлғаға және жария тәртіпке зиян келтірудің жаңа тәсілі ретінде қарастырылады. Зерттеу материалдары ретінде Қазақстан Республикасының Конституциясы, Азаматтық кодекс, Қылмыстық кодекс, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекс, «Жасанды интеллект туралы» Заң, «Онлайн-платформалар және онлайнжарнама туралы» Заң, халықаралық құжаттар және ЕО, АҚШ пен Ұлыбританияның салыстырмалы құқықтық тәсілдері алынды. Формалды-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық, жүйелік және доктриналық әдістер, сондай-ақ құқықтық модельдеу қолданылды. Қолданыстағы қазақстандық құқық дипфейктер келтіретін зияннан қорғаудың жекелеген тетіктерін қамтитыны, бірақ бұл тетіктер фрагментарлы екені негізделеді: олар жала жабуға, жеке өмірді бұзуға, алаяқтыққа немесе жалған ақпарат таратуға жауап береді, бірақ тұлғаны синтетикалық имитацияны толық көлемде қамтымайды. Сонымен қатар дипфейкті анықтаудан жәбірленушінің құқықтарын қалпына келтіруге дейінгі кезеңдік алгоритм ұсынылып, анықтау нәтижелерін цифрлық дәлелдеме ретінде пайдаланудың шектері анықталды. Автор сараланған модель ұсынады: зиянды дипфейктің таралуын шұғыл тоқтатуға және оны жоюға арналған азаматтық-құқықтық тетік; қолданыстағы қылмыстық құрамдарды бірінші кезекте қолдану және келісімсіз интимдік дипфейк, кәмелетке толмаған адамның бейнесін сексуалдандырылған контексте пайдалану, алаяқтық, бопсалау мен қоғамдық қауіпсіздікке елеулі қатер төндіретін имитация үшін нысаналы қылмыстық-құқықтық өлшемдер әзірлеу; сондай-ақ таңбалау жөніндегі қолданыстағы талапты қайталамайтын арнайы платформалық міндеттер.

Жаһандану медициналық қызметтердің трансшекаралық саудасын толыққанды әрі ауқымды индустрияға айналдырды. Жыл сайын шамамен 14 миллион адам медициналық көмек алу үшін өз елінен тыс желерге жүгінеді, ал осы қызметтердің әлемдік нарығының көлемі 40 миллиард АҚШ долларына жуық бағаланады. Сонымен қатар халықаралық құқықта да, ұлттық құқықтық жүйелерде де «халықаралық медициналық қызметтер» ұғымының заңнамалық тұрғыдан бекітілген анықтамасы жоқ, бұл тиісті құқықтық қатынастарды саралау барысында терминологиялық белгісіздік пен құқықтық тәуекелдерді туындатады. Мақалада қалыптасқан доктриналық көзқарастар жинақталып, оларды синтездеу негізінде халықаралық медициналық қызметтердің авторлық анықтамасы ұсынылады. ГАТС шеңберіндегі қызметтерді жеткізудің төрт тәсілі қарастырылады, сауданы ырықтандыру мен мемлекеттердің денсаулық сақтау құқығын қамтамасыз ету жөніндегі міндеттемелері арасындағы қайшылық талданады, сондай-ақ мемлекеттік қызметтерге қатысты ерекшелікті түсіндірудегі құқықтық белгісіздік айқындалады. Жария қызметтерді ГАТС қолданылу аясынан шығару презумпциясы негізделеді. Қазақстан үшін ДСҰ шеңберіндегі міндеттемелерді қайта қарауды, арнайы міндеттемелер санаттарын стратегиялық тұрғыдан пайдалануды және денсаулық сақтау органдарын халықаралық келіссөздерге тартуды қамтитын практикалық ұсынымдар ұсынылады. Алынған тұжырымдар халықаралық медициналық қызметтер саудасы саласында еліміздің ұлттық ұстанымын қалыптастыруға ықпал етуі мүмкін.

Қазақстан Республикасы мен Иллинойс, Калифорния, Колорадо, Невада, Нью-Йорк и Флорида штаттарындағы құрсақ аналардың құқықтары мен міндеттері ашылуда. Салыстырмалы-құқықтық зерттеу қазақстандық құрсақ аналарға қарағанда американдық құрсақ аналардың өз денсаулығы, жүктілікті сақтау немесе тоқтату, ұрықтардыңсаныназайту, өмір салтынтаңдау,шарттықміндеттемелерді орындауданбас тарту,шартты біржақты құқықтық тәртіпте бұзу туралы өз бетінше шешім қабылдағанға дейін және т.б. құқықтарының тым кең көлеміне ие екендігін көрсетті. Зерттеу нәтижелері американдық құрсақ аналардың мінез-құлқына тыйым салудың немесе шектеулердің болмауы адам ұрығын көтеру, өміршең баланың туылуы және оны заңды атааналарға тапсыру сияқты құрсақ аналық мәміленің нысанасына, құрсақ ананың жүктіліктің қалыпты өтуі мен ұрықтың дамуы үшін қолайлы жағдайлар туғызу міндеттемелердің мәніне, сондай ақ бедеулік диагнозына байланысты құрсақ аналыққа тікелей медициналық көрсеткіштері бар және балалы болғысы келетін ерлізайыптылардың заңды мүдделеріне қайшы келетінін растайды. Иллинойс, Калифорния, Колорадо, Невада, Нью-Йорк және Флорида Штаттарының оң тәжірибесін ескере отырып, Қазақстан Республикасындағы құрсақ аналардың құқықтық жағдайын реттеуді өзгерту бағыттары ұсынылды.

Мақалада цифрлық ортадағы ақпараттық қатерлерден кәмелетке толмағандарды халықаралыққұқықтық және ұлттық қорғаудың көпдеңгейлі жүйесінің қалыптасуы зерттеледі. Өзектілігі цифрлық коммуникациялардың балалар мен жасөспірімдердің әлеуметтенуінің дербес кеңістігіне айналуына, ал қатерлердің көбінежасырын коммуникациялық нысанда іске асуына байланыстыайқындалады(кибербуллинг, онлайн-груминг, деструктивті және сексуалдандырылған контентті тарату, дербес деректерді заңсыз пайдалану), бұл оларды ерте анықтауды және құқықтық бағалауды қиындатады. Зерттеудің мақсаты негізгі халықаралық стандарттарды айқындау және әртүрлі юрисдикцияларда қалыптасып жатқан реттеушілік және қылмыстық-құқықтық ден қою модельдерін салыстыру болып табылады. Әдіснамалық негіз халықаралық және ұлттық актілерді формальды-заңдық және герменевтикалық талдауды, мемлекет пен цифрлық делдалдар міндеттерінің бөлінуін бағалаудағы жүйелі және құрылымдық-функционалдық тәсілдерді, сондай-ақ ортақ үрдістермен айырмашылықтардыайқындауға арналған салыстырмалы-құқықтық әдісті қамтиды(оның ішінде Еуропа Кеңесінің киберқылмысқа қарсы іс-қимыл және балаларды сексуалдық қанаудан қорғау жөніндегі стандарттары). Қорғаудың қазіргі заманғы моделі барған сайын тек қылмыстық қудалаудан платформаларды криминализациялау мен превентивтік реттеуді ұштастыруға қарай ығысып бара жатқаны көрсетілген.

Қазақстан Республикасында жасанды интеллектіні пайдалану кезінде дербес деректерді қорғаудың институционалдық және құқықтық тетіктері салыстырмалы-құқықтық талдауы көрсетілді. Айрықша көңіл Қазақстанның дербес деректерді қорғау туралы заңнамасы мен Еуропалық Одақтың деректерді қорғау регламенті (GDPR) және жасанды интеллект бойынша ережелері (AI Act) арасында байланыс пен айырмашылықтарды анықтауға аударылды. Зерттеудің мақсат- міндеті – инновацияны ынталандыру мен жеке өмірге кепілдік беруді ұштастыратын нормативтік негіздерді анықтау. Методолгиялық негізі ретінде формальды құқықтық, салыстырмалы-құқықтық және институционалдық тәсілдер пайдаланылды. Қазақстан Республикасының дербес деректерді қорғау, цифрландыру және жасанды интеллект саласындағы қоғамдық қатынастарды реттейтін негізгі нормативтік құқықтық актілері. Дербес деректерді, цифрлық технологияларды және жасанды интеллектіні құқықтық реттеудің өзара байланысына ерекше назар аударылды.

Трансшекаралық су ресурстарын тиімді пайдалану және қорғау – мемлекеттердің экологиялық, экономикалық және әлеуметтік мүдделерінің өзара тәуелділігіне байланысты халықаралық-құқықтық реттеудің басым бағыты. Бұл мәселе көршілес мемлекеттер аумағында елдің су ағынының едәуір бөлігінің қалыптасуын ескере отырып, Қазақстан үшін өте маңызды. Зерттеудің мақсаты – трансшекаралық су дауларын реттеудің халықаралық-құқықтық тетіктерін жүйелеу және оларды Қазақстан Республикасының су дипломатиясында тиімді қолдану бойынша ұсыныстар әзірлеу болып табылады. Жұмыстың ғылыми және практикалық маңыздылығы дауларды шешуді алдын-алудың, келісудің және институционалды басқарудың біртұтас жүйесі ретінде қарастырумен анықталады. Әдіснамалық құралдар Қазақстан Республикасының халықаралық Конвенциялары мен су заңнамасына салыстырмалы талдау жүргізілген формальды-заңдық, салыстырмалы-құқықтық, доктриналық, институционалдық және жүйелік-құрылымдық әдістерді қамтиды. Нәтижесінде ақпарат алмасуды, алдын ала хабарлауды, бірлескен мониторингті, келіссөздерді, мемлекетаралық комиссияларды, медиацияны, фактілерді анықтауды, сондай-ақ төрелік және сот талқылауын қамтитын реттеудің көп деңгейлі моделі негізделген. Зерттеудің құндылығы су дауларын реактивті реттеуден олардың алдын алуға және тұрақты институционалдық басқаруға көшудің тұжырымдамалық негіздемесінен тұрады.